دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٧٢٥
بَلْفَقیه ، خاندانی از سادات باعَلَوی تَریم در حَضْرَموت و از اعقاب محمدبن عبدالرحمان فقیه معروف به «اَسْقَع ». محمد عالم برجسته ای بود که پس از کسب علم در تریم ، عدن ، زَبید، مکه و مدینه ، در موطن خود تریم اقامت گزید و در ٩١٧ در همانجا درگذشت . تألیفی تاریخ گونه از او، یکی از منابع تاریخ بافقیه شِحْری بوده و در آنجا خَطّ نامیده شده است (رجوع کنید به سارجنت ، ١٩٦٢، ص ٢٤٦). محمدبن علی بن محمد صاحب مِرباط (متوفی ٦٥٣) مشهور به «الاستاذ الاعظم و الفقیه المقدّم »، جدّ بزرگ وی بوده است .
سادات بلفقیهی که ما می شناسیم ، بیشتر صوفی ، و در برخی موارد معلم و فقیه نیز بوده اند. ایشان اولاد عبدالله ، عبدالرحمان و احمد، پسران محمدبن عبدالرحمان فقیه ، معروف به اسقع اند.
پسر ارشد، عبدالله مشهور به عَیدَروس ، به مناسبت مدفنش در گورستان شُبیکه در مکه «صاحب الشُبیکه » نیز خوانده می شود. زادگاه وی تریم بود، او در طلب علم به شِحْر، عدن ، مکه ، مدینه و زبید رفت ، و سپس به تریم بازگشت و در آنجا معلمی سرشناس شد. بعدها به مکه رفت و چهارده سال بعد در ٩٧٤ در آنجا درگذشت . پسرش علی صوفی بود و در ١٠٢١ در مکه وفات یافت . دو پسر علی ، یکی محمد بود که در مکه ثروتمند شد و به شهرت رسید و در آن شهر در ١٠٦٦ درگذشت ؛
دیگری عبدالله که صوفی بود و در ١٠٥٠ در مکه
از دنیا رفت .
از عبدالرحمان ، پسرش محمد (متوفی ١٠٠٧) و دو نوة او را از پشت پسری به نام حسین می شناسیم که یکی موسوم به احمدبن حسین بن عبدالرحمان (متوفی ١٠٤٨) بود که دو بار قاضی تریم شد و به اتفاق حسین بن محمد بافقیه در اختلافات میان افراد خاندان متنفذ عَیْدَروس * درگیر شد؛
دیگری ، ابوبکربن حسین بن عبدالرحمان نام داشت که به هند سفر کرد و در بیجاپور سکونت گزید و تا زمان وفاتش در ١٠٧٤ از حمایت محمود عادلشاه ، حاکم آن دیار، برخوردار بود.
از اولاد احمد، نوه ای موسوم به احمدبن عبدالرحمان بن احمد را می شناسیم که در تریم متولد شد؛
در آنجا تحصیل علم کرد. و سپس معلم و فقیه شد. وی از معاصران و دوستان شِلّی ، مؤلف اَلْمَشرع الرَوی ، بود.
منابع :
(١) R. B. Serjeant, "Historians and historiography of H ¤ ad ¤ ramawt", BSOAS , XXV (١٩٦٢);
(٢) idem, The Saiyids of H ¤ ad ¤ ramawt , London ١٩٥٧, ١٤, ١٩, ٢٥.
/ غول ( د. اسلام ) /
تکمله . شماری از دانشمندان منسوب به این خاندان در قرن دوازدهم و سیزدهم ، عبارت اند از: عبدالله بن احمد بلفقیه باعلوی (متوفی ١١١٠) صوفی یمنی ، نویسندة وُصْلَة السّالکین بوَصل البیعة و التّلقین (کتانی ، ج ٢، ص ١١٢٩؛
کحّاله ، ج ٦، ص ٢١ـ٢٢)؛
عبدالله بن احمد بلفقیه (متوفی ١١١٢) محدّث و نویسندة الدُّرَر البهیة فی المُسلسلات النبویّة (کتانی ، ج ١، ص ٤١٥؛
کحّاله ، ج ٦، ص ٢١)؛
عبدالرحمان بن عبدالله بلفقیه علوی (متوفی ١١٦٢ یا ١١٦٣)، محدّث شافعی یمنی و نویسندة رفع الاَستار عن مفاتیح الانوار (کتانی ، ج ١، ص ٤٤٦؛
کحّاله ، ج ٥، ص ١٤٨)؛
عفیف الدّین عبدالله بن حسین بن عبدالله باعلوی (١١٩٨ـ١٢٦٦) از فقها و ادبای علویِ بنی فقیه . در تریم در حضرموت به دنیا آمد و در همانجا وفات یافت . کتابهای وی عبارت اند از: الفتاوی الفقهیّة ؛
فتح العلیم فی بیان مسائل التّولیة و التّحکیم ؛
قوت الالباب من مجانی جنّات الا´داب ؛
عقود الجِمان (دیوان شعر)؛
(بَذْل النِّحلة فی تسهیل سلسلة الوُصلة الی سادتنا اهل القبلة ؛
شفاء الفؤاد بایضاح الاسناد (کتانی ، ج ١، ص ٢٤٧، ج ٢، ص ١٠٩٣؛
کحّاله ، ج ٦، ص ٤٦؛
زرکلی ، ج ٤، ص ٨٠ ـ٨١).
منابع :
(٣) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٤) محمدعبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٥) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ محمدهانی ملاّ زاده /