دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٨٢
بَرْغَش بن سعید بن سلطان ، سلطان زنگبار، که در ١٠ رجب ١٢٨٧ جانشین برادر خود مجید شد، و تا زمان وفاتش (١٢ شعبان ١٣٠٥) سلطنت کرد. به هنگام مرگ پدرش در ١٢٧٣/١٨٥٦، و بار دیگر در ١٢٧٦/١٨٥٩ کوشید تا قدرت را به دست آورد؛ بار دوم بر اثر مداخلة انگلیسیان شکست خورد و مدت دو سال به بمبئی تبعید شد. هنگام جلوس به تخت سلطنت ، انگلیسیان از او پشتیبانی کردند، اما وی از آغاز در برابر کوششهای ایشان برای متوقف ساختن تجارت برده به مقاومت برخاست ، زیرا کمابیش به افراد قبیلة اِباضی ملوه که با هرگونه مداخلة اروپاییان در این امور بشدت مخالفت می کردند متکی بود. در ١٢٩٠/١٨٧٣، برغش مجبور شد که همة بازارهای برده را ببندد و از صدور برده ، حتی به بخشهای داخل قلمرو خویش ، بکلی جلوگیری کند؛ پس از آن به لندن دعوت شد. در ١٢٩٣/ ١٨٧٦، نقل و انتقال کاروانهای برده ممنوع شد. به منظور پیشبرد این سیاست ، لوید ماتیوز ، در ١٢٩٤/١٨٧٧ به آموزش دسته ای سپاهی از افریقاییان پرداخت . کرک ، مأمور بریتانیا، اعتماد برغش را به خود جلب کرد و تا ١٣٠٤/١٨٨٦ که زنگبار را ترک گفت ، پر نفوذترین مرد آن سرزمین بود. در داخل خاک افریقا، برغش دعاوی فراوان و مقداری اعتبار به ارث برده بود، اما عملاً اقتدار چندانی نداشت . در ١٢٩٤/١٨٧٧، شکست مذاکرات با سرویلیام مکینون در باب امتیاز عمران سرزمینهای میان ساحل تا دریاچة ویکتوریا باعث شد که برغش مناسبترین فرصت را در تقویت پایه های قدرت خود در این مناطق از دست بدهد.در ١٢٩٩/١٨٨١، تقاضای او، دایر بر اینکه بریتانیا بنای تاج و تخت را در خاندان وی تضمین کند و پس از مرگ اگر فرزند نابالغی به جای گذاشت دولت انگلیس نیابت سلطنت را به عهده گیرد، ردّ شد. در ١٣٠٢/١٨٨٤، پترس ، مأمور آلمانی ، با سرانی که برغش ادعای ریاست بر آنان را داشت ، دوازده عهدنامه منعقد کرد. سرزمینهای ایشان در امتداد جادة تجارتی که به سوی تبوره و اوجیجی می رفت قرار داشت . در ١٣٠٣/ ١٨٨٥، آلمان این سرزمینها و سلطان نشین ویتو را تحت حمایت گرفت . اعتراض برغش براین امر به ورود پنج رزمناو آلمانی و اتمام حجت آنان انجامید، که عاقبت به سبب عدم حمایت انگلیسیان مجبور به قبول آن شد. سپس هیئتی از نمایندگان انگلیس و آلمان و فرانسه تشکیل شد تا حدود قلمرو او را معین سازد. برغش ، تحت فشار بریتانیا، تسلیم تصمیمات آن هیئت شد (برای تفصیل بیشتر، رجوع کنید به بوسعید * ) و در آن هنگام که سلامت خود را از دست داده بود، در بازگشت از عمان ، درگذشت .
برغش فرمانروایی توانا و کوشا بود و برای پیشرفت زنگبار خدمات بسیاری کرد، از جمله : تأمین آب آشامیدنی ، سامان دادن به ورود غلاتِ ارزان ، و کوشش برای احیای کشت میخک (برای ادویه ). پس از طوفانِ ١٢٨٩/١٨٧٢ اروپاییان معاصر غالباً او را بیگانه ستیز می خواندند، اما در واقع او وضع بی نهایت حساسی داشت . برغش نمی توانست در برابر بریتانیا، خصوصاً پس از شکست فرانسه از آلمان (١٢٨٧/١٨٧٠) پایداری کند. بریتانیا از یک طرف او را واداشت تا سیاست ضد برده داری را که در میان رعایای او سخت نامطلوب بود پیش گیرد و از طرف دیگر از حمایت او در برابر آلمانیها خودداری کرد.
منابع :
(١) R. Coupland, The exploitation of East Africa, ١٩٣٩;
(با ارجاعاتی به منابع رسمی بریتانیایی و گزارشهای خصوصی مقامات بریتانیایی )
(٢) R.N. Lyne, Zanzibar in contemporary times, ١٩٠٥;
Emily Rدte, Memoiren einer arabischen Prinzessin, ١٨٨٦.
/ ک . ه . بکر و بکینگام ( د. اسلام ) /