حامد اَفَندى ، فقیه و شیخ‌الاسلام حنفى قرن دهم. او در سال ٩٠٠ در قونیه به دنیا آمد. پدرش، محمد افندى، عالم و قاضى بیگ‌شهر* و جدش، دروز افندى، از مشایخ صوفیه بود (تمیمى، ج ٣، ص ٢٤؛ عطائى، ص ٢٤٢ـ٢٤٣). بغدادى (ج ١، ستون ٢٦٠)، به اشتباه، نام پدرش را على ذكر كرده است. حامد در ٩٢٠ به استانبول رفت و نزد آشجی‌زاده حسن چلپى، سعدى چلپى، محیی‌الدین محمد چیوی‌زاده و عبدالقادر چلپی‌افندى درس خواند، سپس ملازم عبدالقادر چلپى شد و در زمانى كه عبدالقادر سِمَت قاضى عسكر یافت، حامد منشى وى شد (طاشكوپری‌زاده، ص ٤٨٨؛ تمیمى، همانجا؛ د. ا. د. ترك، ذیل مادّه). حامد از ٩٤٠ در مدارس شهرهایى چون بورسه، مَغنیسا و استانبول به تدریس پرداخت. وى در ٩٤٨ با دختر چیوی‌زاده ازدواج كرد و به «چیوی‌زاده دامادى» (داماد چیوی‌زاده) شهرت یافت؛ در ٩٥٤ مفتى مغنیسا و در ٩٥٥ استاد مدرسه «شاهزاده» در استانبول شد (رجوع کنید به طاشكوپری‌زاده، همانجا؛ تمیمى، ج ٣، ص ٢٤ـ٢٥؛ عطائى، ص ٢٤٣؛ نیز رجوع کنید به چیوی‌زاده*).

حامد افندى در ٩٥٦ قاضى شام و از ٩٥٧ تا ٩٥٩ قاضى مصر بود و سپس به تدریس در مدرسه ایاصوفیه استانبول پرداخت. از ٩٦١ تا ٩٦٣ قضاوت بورسه و استانبول را برعهده داشت و در ٩٦٤ قاضى عسكر روم ایلى (بخش اروپایى حكومت عثمانى) شد و حدود ده سال در همین سمت بود (ابن‌طولون، ص ٣٢٦؛ تمیمى، ج ٣، ص ٢٥؛ عطائى، همانجا). به گفته طاشكوپری‌زاده (همانجا)، حامد بسیار مورد اعتماد سلطان سلیمان قانونى بود و سلطان قصد داشت او را صدراعظم خود كند، اما پس از وفات سلطان در ٩٧٤، به فرمان سلطان سلیم دوم از مقام قاضى عسكرى روم ایلى بركنار گردید و تا اواخر حكومت وى، هیچ سمتى نداشت (تمیمى؛ د. ا. د. ترك، همانجاها).

در پى وفات ابوالسعود افندى* (شیخ‌الاسلام عصر سلطان سلیم دوم) در ٩٨٢، حامد افندى شیخ‌الاسلام شد و تا هنگام وفاتش در ٩٨٥، در همین سمت بود. وى در استانبول در كنار قبر ابوایوب انصارى، از صحابه پیامبر اكرم، دفن شد (طاشكوپری‌زاده؛ تمیمى؛ عطائى، همانجاها).

حامد را به نیك‌سیرتى، تدین، كثرت محفوظات و تبحر در علم فقه ستوده‌اند. وى در استانبول مسجدى بنا كرد كه از آن براى آموزش علوم دینى استفاده می‌شد، ولى اثرى از آن باقی‌نمانده است (رجوع کنید به طاشكوپری‌زاده، ص ٤٨٩؛ عطائى؛ د. ا. د. ترك، همانجاها).

وى مجموعه‌اى از فتواهاى فقهى به زبان عربى را گردآورى كرد و پس از تدوین موضوعى بر مواردى از آنها حاشیه نگاشت. برخى عنوان این اثر را الفتاوی‌الحامدیة دانسته‌اند (رجوع کنید به تمیمى؛ عطائى، همانجاها؛ حاجی‌خلیفه، ج ٢، ستون ١٢٢٢؛ د.ا.د.ترك، همانجا؛ براى آگاهى از نسخه‌هاى خطى و دیگر عناوین آن رجوع کنید به د. ا. د. ترك، همانجا). به گفته تمیمى (همانجا)، این اثر حدود پانزده مجلد بوده است (قس حاجی‌خلیفه، همانجا).

در بعضى منابع، نسب و آثار حامد افندى با نسب و آثار حامدبن على عمادى* درآمیخته است، بیشتر به سبب همنام بودن اثرشان، الفتاوى الحامدیة (از جمله رجوع کنید به سركیس، ج ١، ستون ٧٣٩؛
بروكلمان، ج ٩، ص ٣٣٩؛
شقیرات، ج ١، ص ٤٠٦، ٤١١).

منابع :
(١) ابن‌طولون، قضاة دمشق، چاپ صلاح‌الدین منجد، دمشق ١٩٥٦؛
(٢) كارل بروكلمان، تاریخ الادب‌العربى، ج ٩، نقله الی‌العربیة عمر صابر عبدالجلیل، (قاهره) ١٩٩٥؛
(٣) اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج ١، در حاجی‌خلیفه، ج ٥؛
(٤) تقی‌الدین‌بن عبدالقادر تمیمى، الطبقات السَنیة فى تراجم الحنفیة، ج ٣، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) حاجی‌خلیفه؛
(٦) یوسف الیان سركیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) احمد صدقى على شقیرات، تاریخ مؤسسة شیوخ الاسلام فى العهد العثمانى : ٨٢٨ـ١٣٤١ه = ١٤٢٥ـ ١٩٢٢، اربد، اردن ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٨) احمدبن مصطفى طاشكوپری‌زاده، الشقائق النعمانیة فى علماءالدولة العثمانیة، بیروت ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٩) محمدبن یحیى عطائى، حدائق الحقائق فى تكملةالشقائق، در شقائق نعمانیه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، ١٩٨٩؛

(١٠) TDVIA, s.v. "Hamid Efendi, Civizade Damadi" (by Cahit Baltaci).

/ فریده سعیدى /