تَجَن (یا گرماب رود) ، رودی در استان مازندران . رود دایمی تجن به طول حدود ١٤٠ کیلومتر از کوههای علی خانی (بلندترین قله : ح ٣٥٠ ، ٢ متر)، داراب کوه (بلندترین قله : ح ٨٤٣ ، ٢ متر) و سَرکوه (بلندترین قله : ح ٨١٥ ، ٢ متر) از ناحیة کوهستانی هزار جریب در دامنه های شمالی رشته کوه البرز سرچشمه می گیرد و با گذشتن از شرق شهر ساری (مرکز استان )، نزدیک آبادی خَزَرآباد (فرح آباد سابق در حدود ٢٦ کیلومتری شمال ساری ) در ٢٥ متری پایینتر از سطح آبهای آزاد به دریای خزر می ریزد. مساحت حوضة آبریز آن حدود ٧٠٠ ، ٤ کیلومترمربع است .

قسمت علیای تجن در بخش هزار جریب در شهرستان نکا و بخش چهاردانگه و دودانگه در شهرستان ساری ، جهت عمومی جنوب شرقی ـ شمال غربی و بستری سنگلاخی دارد و ریزابه های بَبْرچشمه و آبْتیرچای از ساحل راست و شیرین رود و سفیدرود و لاجیم از ساحل چپ به آن می پیوندند. همچنین رود دایمی زارِم رود/ظالمرود به طول حدود صد کیلومتر با جهت عمومی شرقی ـ غربی از ریزابه های سمت راست تجن است و در حدود شانزده کیلومتری جنوب شهر ساری به آن می پیوندد. قسمت سفلای تجن که از حدود هشت کیلومتری جنوب شهر ساری (نزدیک آبادی تنگه لته ) آغاز می شود، در بخش مرکزی شهرستان ساری با جهت عمومی جنوبی ـ شمالی جریان دارد و بستر آن ماسه ای است .

پوشش گیاهی حاشیة تجن در قسمت علیا، درختان جنگلی پهن برگ مانند مازو، توسکا، سفیدار، لیکی ، آزاد و انجیلی و در قسمت سفلا، انواع گیاهان آبزی حاشیه ای است (روشن طبری ، ص ١٦).

تجن در منطقة زلزله خیز البرز قرار دارد. در زمین لرزة ١٣١٤ ش پانصدمتر از مسیر تجن در نزدیکی محل دوسِلِه ، در حدود ٣٣ کیلومتری جنوب شرقی شهر ساری ، بسته شد (امبرسز و ملویل ، ص ٢٢٩ـ٢٣١).

در مسیر تجن در محلهای سلیمان تنگه (در جنوب آبادی خَرچنگ ، واقع در حدود ٢٢ کیلومتری جنوب ساری )، ریگ چشمه (در حدود ٣٣ کیلومتری جنوب ساری ) و کردخیل (در حدود شانزده کیلومتری شمال ساری ) ایستگاههای آب سنجی قرار دارد (سازمان برنامه و بودجه استان مازندران ، فصل ١، ص ٤٤). در سال آبی ١٣٧٥ـ١٣٧٦ش ، جریان سالانة آب تجن در سلیمان تنگه ٦٧٢ ، ٢١٢ میلیون مترمکعب و در کردخیل ١٥٧ ، ٥٩٥ میلیون مترمکعب گزارش شد (همان ، فصل ١، ص ٤٦). برای استفادة بیشتر از آب رود، سد بتونی شهید رجایی

یا تجن (١٣٦٨ـ ١٣٧٥ ش ) در سلیمان تنگه احداث شد. ارتفاع قوس این سد ١٢٨ متر، طول تاج آن ٣٢٥ متر و گنجایش مخزن آن ١٩١ میلیون مترمکعب است و از آن برای آبیاری حدود ٠٠٠ ، ٥٢ هکتار زمین استفاده می شود (فرهنگی ، ص ١٨٢).

حوضة تجن حدود ٥٦٨ ، ١٠٤ هکتار زمین زیر کشت دارد که ٢١٥ ، ٢٨ هکتار آن زیر کشت برنج (در محدودة پادگانه و حاشیة رود از هشت کیلومتری جنوب شهر ساری تا مصب ) است . آب این رود از طریق آبراهه ها و موتورپمپها به زمینها می رسد (روشن طبری ، ص ١٨). تجن از محلهای تخم ریزی ماهیان خاویاری از نوع قره برون ، فیل ماهی و دراکول است (مفخم پایان ، ص ١١٨؛ روشن طبری ، ص ١٧). از ماهیان دیگر این رود می توان به ماهی کپور، آلبرنوس ، سیاه ماهی ، قزل آلای خال قرمز و اردک ماهی و از ماهیان مهاجر به ماهی کفال و ماهی سفید اشاره کرد (روشن طبری ، ص ١٧). در کرانة

چپ تجن ، نزدیک آبادی پَهنه کلا (در حدود یازده کیلومتری جنوب ساری ) کارخانة چوب و کاغذ احداث شده و فاضلاب آن و دیگر کارخانه های پیرامون به تجن ریخته می شود

( رجوع کنید به همان ، ص ١٨). از بستر تجن شن و ماسه برداشت می شود (همان ، ص ١٩).

مهمترین پلهای تجن ، عبارت اند از: پل آجری نسبتاً قدیمی با هجده چشمه و ١٦٠ متر طول در مسیر راه اصلی ساری ـ بهشهر ؛ پلی که در کنار پل آجری ساخته شده ؛ و پل معلق راه آهن به طول صد متر که در ١٣١٥ش ساخته شده است (شایان ، ص ١١٦).

برخی از پلهای قدیمی تجن نیز عبارت اند از: پلهایی که در دورة صفوی و در زمان نادرشاه احداث شده است (اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٨٥٠؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٦٥٥)؛ پل دورة محمدحسن خان (١١٢٧ـ١١٧٢)؛ پلی که آقامحمدخان (حک : ١٢١٠ـ١٢١١) ساخته بوده و سیل بهارة ١٣٢٦ آن را ویران کرده است (رابینو ، ص ٩٩؛ ستوده ، ج ٤، بخش ١، ص ٥٦٦)؛ پل آجری در خزرآباد که آثار آن باقی است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٨، ص ٢١١؛ مکنزی ، ص ١١٨) و به گفتة دلا واله (ص ١٧٨)، در دورة صفویه کشتیهای کوچک تا نزدیک آن می آمده اند (نیز رجوع کنید بهملگونوف ، ص ١٠٤). راه ساری ـ خزرآباد از جانب غربی و راه ساری ـ کیاسر به طول حدود ٧٢ کیلومتر از کنار تجن می گذرد.

نام تجن در منابع قدیمی به صورتهای تیژن رود ( حدودالعالم ، ص ٤٩)، طیزنه رود یا میاندورود، تیجنه رود (ابن اسفندیار، ج ١، ص ١٥٨، ١٧٩؛
مرعشی ، ص ١٧٦)، تجینه رود (مرعشی ، ص ٤٦٢) و تیجن (اعتمادالسلطنه ، ج ١، ص ٢٨٩) ضبط شده است .

در قرن دوم نزدیک پل تجن لشکرگاهی به نام اورازباد وجود داشته است (ابن اسفندیار، ج ١، ص ١٧٩). در قرن چهارم ، مؤلف حدودالعالم (همانجا) کوه قارن ( ؟ ) را سرچشمة تجن ذکر کرده است . به گفتة ابن اسفندیار (ج ١، ص ٢٩٥ـ٢٩٦)، طغیان رود تجن در ٣٢٥، شهر ساری را ویران کرد. در قرن نهم ، رود تجن مرز نواحی شرقی و غربی مازندران بود ( رجوع کنید بهمرعشی ، ص ٥٢٢، ٥٢٤، ٥٤٤).

منابع :
(١) ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان ، چاپ عباس اقبال ، تهران ?( ١٣٢٠ش ) ؛
(٢) اسکندر منشی ؛
(٣) اعتمادالسلطنه ؛
(٤) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٥) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٦) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(٧) حدودالعالم ؛
(٨) پیترو دلا واله ، سفرنامة پیترو دلا واله : قسمت مربوط به ایران ، ترجمة شعاع الدین شفا، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٩) یاسنت لویی رابینو، مازندران و استرآباد ، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٠) رزم آرا؛
(١١) مژگان روشن طبری ، «رودخانة تجن و موقعیت اکولوژیک آن »، ماهنامة آبزیان ، سال ٧، ش ٢ (اردیبهشت ١٣٧٥)؛
(١٢) سازمان برنامه و بودجة استان مازندران . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان مازندران ١٣٧٦ ، تهیه کنندگان علی اکبر شریفیان و فرهمند مرادی ، ساری ١٣٧٧ش ؛
(١٣) منوچهر ستوده ، از آستارا تا اِستارباد ، تهران ١٣٤٩ش ـ ؛
(١٤) عباس شایان ، مازندران ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٥) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٨: ساری ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ش ؛
(١٦) بیژن فرهنگی ، نگرشی بر سدهای ایران : گذشته ـ حال ـ آینده ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(١٧) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ، چاپ برنهارد دورن ، پطرزبورگ ١٨٥٠، چاپ افست تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٨) محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ش ؛
(١٩) لطف اللّه مفخم پایان ، دریای خزر ، ترجمه و تحقیق جعفر خمامی زاده ، رشت ١٣٧٥ش ؛
(٢٠) چارلز فرانسیس مکنزی ، سفرنامة شمال ، ترجمة منصوره اتحادیه (نظام مافی )، تهران ١٣٥٩ش ؛
(٢١) گریگوری والریانوویچ ملگونوف ، سفرنامة ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر ( ١٨٥٨ و ١٨٦٠ )، تصحیح ، تکمیل و ترجمة مسعود گلزاری ، تهران ١٣٦٤ش .

/ وحید ریاحی /