بخت خان ، با عنوان «حکمران صاحب بهادر سردار بخت خان »، فرمانده نیروهای آزادیخواه در قیام نظامیِ هند معروف به «شورش نظامی بزرگ » در ١٢٧٤/١٨٥٧. بخت خان حدود ١٢١٢ در سلطانپور (اَوَدْه ) متولد شد. پدرش عبداللّه خان ، یکی از اخلاف غلام قادر روهیله ، بعداز مرگ حافظ رحمت خان * و پراکنده شدن خاندان روهیله در لکهنو مستقر شده بود. عبداللّه خان به سبب ازدواج با شاهزاده ای از خانوادة فرمانروایان مخلوعِ اوده ، خود را از خویشان نزدیک خاندان سلطنتی می دانست (متکاف ، ص ١٤٦). بخت خان در بیست سالگی (حدود ١٢٣٣) با درجة «صوبه دار * » به توپخانة تیپ هشتم پیاده نظام معروف به تیپ بریلی پیوست و مدت چهل سال متمادی یعنی تازمان شروع شورش بزرگ در این سمت باقی بود. آتشبار صحرایی به فرماندهی او در نخستین جنگ افغان در جلال آباد (١٢٥٤ـ١٢٥٨/١٨٣٨ـ١٨٤٢) به سبب خدمات برجسته اش امتیازات و نشانهای بسیار کسب کرد. از او به «فردی بی اندازه باهوش » که همواره «شیفتة معاشرت با انگلیسیان » بوده یاد شده است . اما مولوی سرفرازعلی در عقاید بخت خان تحول ایجاد کرد و او را از انگلیسیان سخت متنفر ساخت .

بخت خان بعداز قیام سپاهیان در بریلی (٧ شوال ١٢٧٣/٣١ مه ١٨٥٧)، که دقیقاً برنامه ریزی شده بود، دفعتاً به شهرت رسید. در این واقعه مقاومت انگلیسیها درهم شکست ، و خان بهادرخان ، نوادة حافظ رحمت خان ، با عنوان نایب السلطنة پادشاه مغول به فرماندهی روهیل کَهند رسید. سپس بخت خان در ١٠ ذی القعدة ١٢٧٣/٢ ژوئیة ١٨٥٧ در رأس تیپ توپخانة خود از راه رامپور و مرادآباد و رجب پور به دهلی وارد شد و بهادرشاه ظفر، او را به فرماندهی تیپ توپخانه برگزید و او عملاً تمام قدرت را قبضه کرد. براثر اصرار او علمای طراز اول پایتخت ، از جمله صدرالدین آزرده * و فضلِ حق * خیرآبادی ، فتوای جهاد با انگلیس را امضا کردند. هنگام محاصرة دهلی ، بخت خان چندین بار با انگلیسیها و نیروهای وفادار به آنها نبردهای سخت کرد، ولی سرانجام انگلیسیها موفق شدند نظامیان شورشی را از شهر خارج کنند. با سقوط دهلی در محرم ١٢٧٤/سپتامبر١٨٥٧، بخت خان که نتوانسته بود بهادرشاه دوم * ( حک : ١٢٥٣ـ١٢٧٤ ) ، پادشاه ضعیف النفس هند، را متقاعد کند تا همراه وی و قوای به هم ریخته اش به روهیل کَهند عزیمت کند، در ٢٩ محرم ١٢٧٤/١٩ سپتامبر ١٨٥٧ با خاطری آزرده دهلی را ترک گفت . از این تاریخ به بعد اطلاع دقیقی از اقدامات او دردست نیست . گفته اند که نخست در جلال آباد (از ناحیة هَردویی ) و بعد در بلگرام * و میرزاگهات اردو زد و سرانجام به نیروهای بیگم حضرت محل در لکهنو ملحق شد و در ١٠ شوال ١٢٧٥ دریکی از نبردها کشته شد. به قولی دیگر، در لباس مبدل و به صورت گدای راهب به نپال گریخت و درآنجا همراه با بقیة رهبران شورش نظامی ، که امروزه نویسندگان وطن دوست آن نبرد را نخستین جنگ استقلال می خوانند، کشته شد.

منابع :
(١) سیده انیس فاطمه بریلوی ، ١٨٥٧ کی هیرو ، علیگره ١٩٤٩، ص ٦٥ به بعد؛
(٢) رئیس احمد جعفری ، بهادرشاه ظفر اورانکا عهد ، لاهور ( بی تا. ) ، ص ٨٣٥ ـ٨٥٣؛
(٣) کمال الدین حیدر، قیصرالتواریخ ، لکهنو ١٨٩٦، ج ٢، ص ٣١٢؛
(٤) شمس العلماء منشی ذکاءالله ، عروج عهد سلطنت انگلیشیه ، دهلی ١٩٠٤، ص ٦٧٦، ٦٨٦، ٦٩٦؛
(٥) نجم الغنی محمد رامپوری ، اخبارالصنادید ، لکهنو ١٩٠٤، ج ٢؛
(٦) انتظام الله شهابی ، مشاهیر جنگ آزادی ، کراچی ١٩٥٧، ص ٢٤٢ـ٢٤٥؛
(٧) ظهیر دهلوی ، داستان غدر ، لاهور ١٩٥٥، ص ١٣٥، ١٤٠ـ١٤٣؛
(٨) غلام رسول مهر، ١٨٥٧ کی مجاهد ، لاهور ١٩٥٧، ص ١٠٤ـ١٢٠؛
(٩) حسن نظامی ، دهلی کی جانکنی ، دهلی ١٩٢٥؛

(١٠) Charles Ball, History of the Indian Mutiny ,London [n.d.], ٥٠٨;
(١١) G. Bourchier , Eight months' campaign against the Bengal Sepoy Army ..., London ١٨٥٨,٤٤;
(١٢) F. Cooper, The crisis in the Punjab, London ١٨٥٨, ٢٠١;
(١٣) T.Rice Holmes, A history of the Indian Mutiny, London ١٨٩٨, ٣٥٢- ٣٥٣;
(١٤) Insurrection in the East Indies presented to both Houses of Parliament , London ١٨٥٨, ١٠٤;
(١٥) J.W. Kaye, History of the Sepoy War in India , London ١٨٧٠, iii, ٦٤٣;
(١٦) C.T. Metcalfe , Two native narratives of the Mutiny in Delhi, London ١٨٩٨;
(١٧) Sir William Muir, Intelligence records of the Indian Mutiny of ١٨٥٧ , ed. Coldstream, Edinburgh ١٩٠٢,ii, ٣١١;
(١٨) Parliamentary papers , London ١٨٥٩, xviii,٢٢;
(١٩) Punjab Government Record Office Publications: Monograph no. ١٥;
(٢٠) V.D. Savarkar, The War of Independence ١٨٥٧, Bombay ١٩٤٧,٢٩٥ and index;
(٢١) Surendra Nath Sen, Eighteen fifty-seven, Delhi ١٩٥٧, ٨٣-٨٤, ١٠١-١٠٢, ٣٧١ and index.

) / د.اردو ( ، با اضافاتی از ) د.اسلام / بزمی انصاری (