تنگستان ، شهرستانی در استان بوشهر. تنگستان از شمال و شمال شرقی و مشرق به شهرستان دشتستان ، از جنوب به شهرستان دشتی ، از مغرب به خلیج فارس و شهرستان بوشهر محدود می شود و مشتمل است بر دو بخش مرکزی و دِلوار * ، چهار دهستان اَهْرَم ، باغَک ، بوالخیر و دلوار و دو شهرِ اهرم * (مرکز شهرستان ) و دلوار. آب و هوای آن در قسمتهای ساحلی گرم و مرطوب و در قسمتهای مرکزی تقریباً گرم و خشک است .

کوه قلعه دختر (ارتفاع قله : ح ٢٢٠ ، ١ متر) با امتداد شمالی ـ جنوبی ، کوه بِیرَمی (ارتفاع قله : ح ٩٥٠ ، ١ متر) با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی و کوه سُرخ (ارتفاع قله : ح ٩٩٠ متر) از رشته کوههای زاگرس در آنجا واقع است . قسمتی از رشته کوه مُند * نیز در تنگستان امتداد دارد. این شهرستان تَنگهایی دارد، مانند تنگ بِهوش / باهوش و تنگ گَرْوَک (در بارة تَنگْ رجوع کنید به دهخدا، ذیل واژه ). رودهای مهم آن عبارت اند از: رود بهوش یا اهرم ، رود خشک که در چهار کیلومتری جنوب شرقی شهر اهرم به رود بهوش می ریزد و رودشور/ سور با جهت شمالی ـ جنوبی جریان یافته و در دو کیلومتری جنوب غربی آبادی مسیله فخری به رود مند می ریزد. دو چشمة آب گرم نیز دارد: یکی در روستای اوبا در ٥ر١ کیلومتری شمال شرقی شهر اهرم ، دیگری آب گرم میراحمدی ، در روستای آب بویی در دوازده کیلومتری جنوب شرقی شهر اهرم . در تنگستان معادن شن و ماسه (در مسیر رود بهوش )، نفت ، گوگرد، گچ و سنگ ساختمانی (در اطراف کوه قلعه دختر) وجود دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١١ـ١١٩، ص ٣٠ـ٣١).

تنگستان از گیا کُنار، انجیر، بادام کوهی ، مورتلخ ، کاسنی و بومادران و از زیا گرگ ، روباه ، کفتار، شغال ، پلنگ ، قوچ و میش و پرندگانی چون کبک ، تیهو و هوبره دارد.

اهالی تنگستان به زراعت ، دامداری ، صیدماهی ، لنج سازی و قالی باقی اشتغال دارند. آب مصرفی اهالی از رود، چشمه ، چاه و آب انبار تأمین می شود. محصول عمدة آن گندم ، جو، خرما، مرکّبات ، تنباکو و تره بار است .

در سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت شهرستان ٠٦٦ ، ٥٩ تن گزارش شده است . از کل جمعیت شهرستان ٨٨٣ ، ١٠ تن (ح ١٨%) شهرنشین ، ٥١٩ ، ٤٧ تن (ح ٨٠%) روستانشین و بقیه غیرساکن اند. اهالی آن مسلمان (شیعه ) و به فارسی با گویش محلی ، معروف به «تنگ سیری » تکلم می کنند.

در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ش ، تنگستان بخشی به مرکزیت شهر اهرم ، مشتمل بر دهستانهای اَهرم ، سَمَل ، باغَک ، خائیز و ساحلی در شهرستان بوشهر ذکر شده است (ایران . وزارت کشور، ص ٣٨). این بخش در ١٣٥٨ش ، با دو بخشِ مرکزی و ساحلی ، شهرستان شد. در ١٣٦٩ش بخش مرکزی به مرکزیت شهر اهرم ، مشتمل بر دهستانهای اهرم و باغک ، و بخش ساحلی به مرکزیت روستای دلوار، مشتمل بر دهستانهای دلوار و بوالخیر در شهرستان تنگستان تشکیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ١٣٧٠ش ، ص ٨٢٢؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ص ٢٤). در ١٣٧٥ ش ، طبق تصویبنامة هیئت وزیران ، نام بخش ساحلی به دلوار تغییر یافت (ایران . قوانین و احکام ، ١٣٧٦ش ، ص ٩١١). راه اصلی بوشهر به نواحی جنوب و جنوب شرقی استان از این شهرستان می گذرد.

مهمترین آثار تاریخی تنگستان عبارت اند از: ویرانة قلعه ای که بنای آن را به پیش از اسلام یا اوایل دورة اسلامی نسبت می دهند؛ مقبرة امامزاده آقامیراحمد (از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام و برادر شاهچراغ ، متوفی ١٨٣) در روستای آب بویی ؛ مقبرة امامزاده جعفر، واقع در ٥ر١ کیلومتری شمال شرقی شهر اهرم ؛ قلعة زایر خضرخانِ اَهْرَمی ( رجوع کنید به سطور بعد) در شهر اهرم ؛ قلعة تنگستان در آبادی پهلوان کِشی ؛ ویرانة قلعه محمدعلی خان ، برادر باقرخان تنگستانی * در آبادی گُلَکی و نیز قلعه ای در آبادی کَلات کهنه که به خاندان خوانین تنگستان منسوب است (اقتداری ، ص ٢١٢؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١١ـ١١٩، ص ٣٢).

پیشینه . سبب نامگذاری این شهرستان به تنگستان این است که در قسمتهای شمالی آن تَنْگهایی صعب العبور وجود دارد و همچنین اراضی آن در فضای کم و تنگِ میان کوه و دریا واقع شده است (حمیدی ، ص ١٦).

نام تنگستان و تنگستانیها و دلاوریهایشان ، از دورة زندیه به بعد در منابع تاریخی دیده می شود و از همین دوره آنان در حیات سیاسی کشور تأثیری بسزا داشتند. تنگستانیها در ١١٧٩/١٧٦٥ به نیروهای کریم خان زند که قصد داشتند میرمُهَنّا (حاکم بندرریگ که بازرگانان را در دریا و خشکی غارت می کرد) را سرکوب کنند، کمک کردند (پری ، ص ٢٢٩). در ١٢٠٦ قریة تنگستان محل درگیری لطفعلی خان زند با شیخ نصر، حاکم بوشهر، و رضاقلی خان شاهسَوَند بود که به پیروزی لطفعلی خان منجر شد (فسائی ، ج ١، ص ٦٤٨ـ ٦٤٩؛
نیز رجوع کنید به موسوی اصفهانی ، ص ٣٤٦ـ٣٤٩). در دورة محمدشاه قاجار (١٢٥٠ـ ١٢٦٤) کازرونی (ص ٥٠، ٧٠) تنگستان را بلوکی با نخلستانهای بسیار و فاصله آبادیهای آن را از یکدیگر نیم فرسخ یا یک فرسخ وصف کرده و شمارة نخلهای آن را بیست هزار تا نوشته است . در حملة نیروهای انگلیسی به جنوب ایران بر سر مسئلة هرات ، اهالی دشتستان و تنگستان به رهبری باقرخان تنگستانی آنان را از بوشهر بیرون راندند (خورموجی ، ص ٢٧). نیروهای انگلیسی در ١٢٧٣/ ١٨٥٧ دوباره به بوشهر حمله کردند و تنگستانیها به مقابله با آنان پرداختند، اما نیروهای انگلیسی ، با وجود دادن تلفات بسیار، شهر را تصرف کردند (سایکس ، ص ٣٣٣؛
هانت ، ص ٧٣ـ٧٤؛
کلی ، ص ١٣٤ـ ١٣٥). فسائی (ج ٢، ص ١٣٢٦)، در اواخر سدة سیزدهم ، تنگستان را ناحیه ای با ٣١ آبادی ذکر کرده که قریه ای به همین نام ، قصبة آن بوده

است . وی از محصولات آنجا گندم ، جو، خرما و هندوانه را نام برده و گفته است که دشتستانیها اهالی تنگستان را تنگسیر می نامیده اند (همانجا).

کرزن در ١٣١٠/١٨٩٢ از ناحیة تنگستان عبور کرده و در بارة راههای آن از جمله کتل مَلْعون / مَلو مطالبی آورده است (ج ٢، ص ٢٧٤ـ ٢٧٥). در ١٣٢٢ سدیدالسلطنه (ص ٦١٣ـ٦١٩) در بارة نخلستانها، بقعه ، مقبره ها و رؤسای تنگستان مطالبی آورده است . در ١٣٢٥/١٩٠٧ فلوریدا سفیری (ص ٣٢) به قاچاق کالا، بویژه چای ، در تنگستان اشاره کرده است . در ١٣٣٠، بنا به اظهارات مخبرالسلطنة هدایت ، افراد خوانین تنگستان به قافله هایی که از آن ناحیه عبور می کردند، دستبرد می زدند (ص ٣٠٨).

در جنگ جهانی اول (١٣٣٢ـ ١٣٣٦/ ١٩١٤ـ ١٩١٨) در حملة مجدد نیروهای انگلیسی به بوشهر، تنگستانیها به رهبری رئیس علی دلواری * ، شیخ حسین خان چاه کوتایی و زایر خضرخان اهرمی به مقابله با آنان پرداختند. در این جریان ، آبادیهای تنگستان ، بویژه دلوار (دلوار کهنه ، دلوار نو و قلعه دلوار)، بشدت آسیب دید؛
انگلیسیها بسیاری از نخلهای آنجا را قطع کردند یا آتش زدند (گرکه ، ص ٢٥٠ـ ٢٥٣؛
مابرلی ، ص ٩٨ـ١٠١؛
رکن زادة آدمیت ، ص ٦١؛
نیز رجوع کنید به تنگستانیها، قیام * ). در ١٣٣٥/ ١٩١٧، بنابه گزارش سالانة کنسولگری بریتانیا در بوشهر (ص ٨١)، قاچاق کالا در منطقة تنگستان رواج بسیار داشت و عمدتاً از طریق بندر دلوار صورت می گرفت . در ١٣٣٨ تنگستان پنجاه روستای نزدیک به هم داشت و از بنادر آن (دلوار، عامِری ، کَرّی ، روسّانی ، بولخِیر/ بوالخیر و خورْشَعبی )، غلات و خرما و گچ و ماهی صادر، و قند و چای و پارچه و غیره از بحرین وارد می شد (وادالا ، ص ١٤٥ـ١٤٦). واسموسِ * آلمانی نیز در ١٣٠٣ ش در منطقة تنگستان حضور داشت و به عنوان توسعة کشاورزی تعدادی ماشین آلات زراعی وارد منطقه کرد (سپهر، ص ٨٧). رکن زادة آدمیت در ١٣١٠ ش ، تنگستان را بلوکی به مرکزیت اهرم ضبط کرده است . به نوشتة وی ، محصولات این بلوک ، از قبیل جو و مرکّبات و تنباکو، در بازار بوشهر با قماش و دیگر اجناس خارجی معاوضه می شده است (ص ٥٤ ـ ٥٥). در ١٣١٦ش تنگستان بلوکی به مرکزیت آبادی تنگستان بود و محصولات آن به خارج از بلوک صادر می شد (کریمی ، ص ١٢٣). در ١٣٣٠ش مجموعة دهستانهای سمل ، باغک ، ساحلی و خاویز (خائیز) از بخش اهرم در شهرستان بوشهر، تنگستان و سواحل خلیج فارس در این قسمت ، سواحل تنگستان نامیده می شد (رزم آرا، ج ٧، ص ٥٥).

منابع :
(١) احمد اقتداری ، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان ، تهران ١٣٧٥ش ؛
(٢) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣٧٥ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٦ش ؛
(٣) همو، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٦) سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
ایران وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر

(٧) تقسیمات کشوری ، بریتانیا. کنسولگری (بوشهر)، جنگ جهانی در جنوب ایران : گزارشهای سالانة کنسولگری بریتانیا در بوشهر، ١٣٣٩ـ ١٣٣٣ ق / ١٩٢١ـ١٩١٤م ، ترجمة کاوه بیات ، بوشهر ١٣٧٣ش ؛
(٨) جان ر. پری ، کریم خان زند ، ترجمة علی محمد ساکی ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٩) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٠) جعفر حمیدی ، «بستر جغرافیائی قیام جنوب ایران »، در مجموعة مقالات کنگرة بزرگداشت هشتادمین سال شهادت رئیس علی دلواری ، بوشهر ١٣٧٣ش ؛
(١١) محمدجعفربن محمدعلی خورموجی ، حقایق الاخبار ناصری ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٤٤ش ؛
(١٢) دهخدا؛
(١٣) رزم آرا؛
(١٤) محمدحسین رکن زادة آدمیت ، دلیران تنگستانی ، تهران ( ١٣١٠ش ) ؛
(١٥) سرپرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمه حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ش ؛
(١٦) احمدعلی سپهر، ایران در جنگ بزرگ : ١٩١٨ـ ١٩١٤ ، تهران ١٣٣٦ش ؛
(١٧) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، سفرنامة سدیدالسلطنه : التدقیق فی سیرالطریق ، چاپ احمد اقتداری ، تهران ١٣٦٢ش ؛
فلوریدا سفیری ، پلیس جنوب ایران :

(١٨) اس .پی .آر. ، ترجمة منصوره اتحادیه (نظام مافی ) و منصوره جعفری فشارکی (رفیعی )، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٩) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١١١ـ١١٩: کنگان ـ خورموج ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٦٨ش ؛
(٢٠) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٢١) بهمن کریمی ، جغرافیای مفصل تاریخ غرب ایران ، تهران ١٣١٦ش ؛
(٢٢) محمدابراهیم کازرونی (متخلص به نادری )، تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس ، ترجمة منوچهر ستوده ، مؤسسة فرهنگی جهانگیری ، ١٣٦٧ ش ؛
(٢٣) جرج . ن . کرزن ، ایران و قضیه ایران ، ترجمة وحید مازندرانی ، انتشارات علمی و فرهنگی ، ١٣٦٢ ش ؛
(٢٤) جی .بی .کلی ، هجوم انگلیس به جنوب ایران : ١٨٣٩ و ١٨٥٦ ، ترجمة حسن زنگنه ، بوشهر ١٣٧٣ش ؛
(٢٥) اولریش گرکه ، پیش به سوی شرق : ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول ، ترجمة پرویز صدری ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(٢٦) مرکز آمارایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان بوشهر، شهرستان تنگستان ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢٧) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢٨) محمدصادق نامی اصفهانی ، تاریخ گیتی گشا ، با مقدمة سعید نفیسی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٢٩) جورج هنری هانت ، جنگ انگلیس وایران در سال ١٢٧٣هجری قمری ، ترجمة حسین سعادت نوری ، با حواشی و اضافات به قلم عباس اقبال ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٣٠) مهدیقلی هدایت ، گزارش ایران ، چاپ محمدعلی صوتی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٣١) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٣٢) نقشة راههای ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(٣٣) ر. وادالا، خلیج فارس در عصر استعمار ، ترجمة شفیع جوادی ، تهران ١٣٦٤ش ؛

(٣٤) Frederick James Moberly, Operations in Persia: ١٩١٤- ١٩١٩ , London ١٩٨٧.

/ معصومه بادنج /