دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٩٨
خَضِربن نصربن عقيل اِرْبِلى ، خَضِربن نصربن عقيل اِرْبِلى، كنيهاش ابوالعباس، مفسر و فقيه شافعى قرن پنجم و ششم. محل تولد او دانسته نيست، اما به اربيل (شهرى در عراق، سابقآ اِرْبِل) منسوب است (رجوع کنید به سمعانى، ج ١، ص ١٠٥؛ ياقوت حموى، ذيل «اربل»). ابنعساكر (ج ١٦، ص ٤٤٩) درباره تاريخ تولد خَضِر، به گفتهاى از خود او استناد كرده كه سال ولادتش را ٤٧٨ حدس زده است.
خضر براى تحصيل به بغداد رفت و نزد استادانى چون شمسالدين كيا هَرّاسى* (متوفى ٥٠٤) و ابوبكر محمدبن احمد قفّال چاچى* (متوفى ٥٠٧) فقه آموخت و سپس به اربيل بازگشت (همانجا؛ ابنقاضى شهبه، ج ٢، ص ٩) و مدرسه رَبَض را تأسيس كرد. ابومنصور سرفتكين (قائممقام حاكم اربيل) نيز در ٥٣٣ مدرسه قلعه را، به سبب ورود او، تأسيس كرد. خضر تا پايان عمر در اين دو مدرسه به تدريس پرداخت. او را اولين مدرّس اربيل دانستهاند (رجوع کنید به ابنمستوفى اربلى، قسم ٢، ص ٧٨؛ ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧؛ عزّاوى، ص ٦٩ـ٧٠). از جمله شاگردان او، عثمانبن عيسى هَذبانى مارانى (شارح المهذّب) و ابوالقاسم نصربن عقيلبن نصر بودند (ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨؛ صفدى، ج ١٣، ص ٣٣٨؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٦). خضر پسرى بهنام نصر داشت كه عالم شافعى و صاحب آثارى چون خطبةالوداع بود و مدتى نزد وى درس خواند (رجوع کنید به حاجىخليفه، ج ١، ستون ٧١٥؛ بغدادى، ج ٢، ستون ٤٩١).
خضر در ٥٦٧ در اربيل درگذشت و در مدرسه خود، ربض، به خاك سپرده شد (ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٨؛ سبكى، ج ٧، ص ٨٣؛ ابنقاضى شهبه، ج ٢، ص١٠). پس از او، برادرزاده و شاگردش، ابوالقاسم نصربن عقيل، تدريس در آن مدرسه را برعهده گرفت (ابنمستوفى اربلى، همانجا؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٧).
خضربن نصر را يكى از بزرگان فقه شافعى، عالم به فرايض (احكام ارث) و علم خلاف، مفسرى توانا و محدّثى ثقه دانسته و زهد و پارسايى او را ستودهاند (رجوع کنید به ابنعساكر، همانجا؛ ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٦).
گفتهاند خضر آثار بسيارى در تفسير و فقه و حديث تأليف كرده بوده (رجوع کنید به ابنخلّكان، همانجا؛ ابنقاضى شهبه، ج ٢، ص ٩)، اما در منابع، فقط به دو اثر وى اشاره شده است: يكى كتابى مشتمل بر ٢٦ خطبه رسول اكرم به همراه سلسله اَسناد آنها؛ و ديگرى، مجموعه احاديثى در فضائل صحابه، بدون ذكر سند (رجوع کنید به ابنعساكر؛ صفدى، همانجاها؛ يافعى، ج ٤، ص ٣٧).
منابع :
(١)ابنخلّكان؛
(٢) ابنعساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٣) ابنقاضى شهبه، طبقاتالشافعية، چاپ حافظ عبدالعليمخان، بيروت: عالمالكتب، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابنمستوفى اربلى، تاريخ اربل، المسمّى نباهة البلد الخامل بمن ورده منالاماثل، چاپ سامى صقار، ]بغداد[ ١٩٨٠؛
(٥) عبدالرحيمبن حسن اسنوى، طبقاتالشافعية، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، ج ٢، در حاجىخليفه، ج ٦؛
(٧) حاجىخليفه؛
(٨) عبدالوهاببن على سبكى، طبقاتالشافعيةالكبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ ١٩٦٤ـ] ١٩٧٦[؛
(٩) سمعانى؛
(١٠) صفدى؛
(١١) عباس عزّاوى، اربل فى مختلف العصور (اللواء و المدينة)، چاپ محمدعلى قرهداغى، بغداد ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(١٢) عبداللّهبن اسعد يافعى، مرآةالجنان و عبرةاليقظان، بيروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(١٣) ياقوت حموى.
/ مسعود نيكخواه دلشاد /