دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٠٠٧
برقی ، اسماعیل بن احمدبن زیادة اللّه التُجیبی ، ادیب ، شاعر و مؤلف عربی زبان قرن پنجم . اهل قیرَوان بود و در المهدیه زندگی می کرد. کنیه اش ابوطاهر و شهرتش برقی بود (ابن ابّار، ج ١، ص ١٥٩). اشتهارش به برقی به سبب نسبتش به منطقة بَرقة * افریقیّه است (کحاله ، ج ٢، ص ٢٥٩، پانویس ). برقی حافظه ای قوی و خطّی خوش داشت و نیکو شعر می سرود. پس از ٤٠٠ به اندلس سفر کرد (ابن ابّار، همانجا). او در شرح المختار من شعر بشّار (ص ١٤) می نویسد که در ٤٠٦ در شهر مالقة اندلس بوده است . سپس به مصر رفته و به گفتة ابن ابار (همانجا) در ٤١٥ در آنجا اقامت داشته است . سیوطی (ج ١، ص ٤٤٣)، به نقل از سِلَفی ، می گوید که برقی نزد ( ابو ) یعقوب بن خَرَّزاذ نَجِیرمی و دیگر استادان مصری تعلیم یافته است . وی همچنین از ابواسحاق حُصری * بهره برده و ادب الکاتب (در متن ابن ابّار: ادب الکتّاب ) ابن قُتیبه را از ابویعقوب نجیرمی روایت کرده است (ابن ابّار، همانجا). برقی در راه سفر به مکّه ، در اسکندریّه با ابومروان طبنی دیدار کرد و در ٤٣٨ مراسم حجّ را به جای آورد (همانجا). وی در حدود ٤٤٥ درگذشت (زرکلی ، ج ١، ص ٣٠٩(.
از برقی این آثار به جای مانده است : شرح المختار من شعر بشّار ، اثری بدیع که شارح در آن مآخذ شعر بشّار را ذکر و از تأثیر شعر او بر شاعران پس از خود یاد کرده است . برقی انتساب برخی ابیات را به بشّار مردود دانسته و شاعر اصلی آنها را شناسانده است (ص ٤٩). این کتاب نوعی نقّادی شعر بشّار و بیان نقاط ضعف و قوّت اشعار اوست . نسخه ای از این شرح در فهرست کتابخانة آصفیّه معرفی شده و نسخة دیگری از آن در حیدرآباد موجود است (بروکلمان ، ج ٢، ص ١٦ـ١٧). این شرح در ١٣١٤ ش /١٩٣٥ در علیگره هندوستان به چاپ رسیده است ؛ الرائق بأزهارالحدائق که مجموعه ای است در ادب و اخبار؛ شرح ابیات فی الظاآتِ احمدبن عمارالمقری که یک نسخة خطّی از آن ، با تاریخ ٦٦١، در کتابخانة رباط موجود است (زرکلی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن ابّار، التکملة لکتاب الصلة ، چاپ عبدالسلام هراش ، بیروت ١٩٩٥؛
(٢) اسماعیل بن احمد برقی ، شرح المختار من شعر بشّار ، چاپ محمد بدرالدین علوی ، علیگره ١٩٣٥؛
(٣) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٢، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٦٨؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفیّن ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ).
/ باقر قربانی زرّین /