توقات (در ترکی امروزی توکات ) ، شهری در شمال ترکیه ، در منطقة پونتیک ( َ٢٠ ْ٤٠ عرض شمالی ، َ٣٥ ْ٣٦ طول شرقی )، که اکنون مرکز اصلی ایل یا استانی به همین نام است .

این شهر در دره ای که از شمال تا جنوبِ رود توقات سویو امتداد دارد، قرار گرفته و رود پیش از آنکه از تَنگ در آید و به یشیل اِیرماق (ایریس باستان ) بریزد، میان دو کوه محصور است . شاخة بالایی یشیل ایرماق ، توزانلی سو نام دارد.

استان توقات با دو ریزابة اصلی یشیل ایرماق ، یعنی کلکیت و چکرک چایی ، آبیاری می شود که دره های آنها سه رشته کوه را از یکدیگر جدا می سازند: جانیک داغلاری در شمال ، یایْلاجیک داغی در مرکز و دَوه جی داغی در جنوب . چون این منطقه بین ساحل پونتیک و مناطق داخلی آناطولی قرار گرفته ، آب و هوایی ناپایدار دارد و میزان بارندگی در آن به طور محسوسی کمتر از ساحل است (سالانه ٤٥٥ میلیمتر در توقات ).

نام توقات ــ که از زمان یاقوت حموی (ج ١، ص ٨٩٥) در کتابهای جغرافیدانان مسلمان آمده است ــ از نظر ویوین دو سن مارتین (ج ١ ، ص ١٨٨، تکرار در کوئینه ، ج ١ ، ص ٧١٢) از شکل ارمنی نام ملکه ائودوکسیا ، مادر تئودوسیوس ، گرفته شده اما ریشه شناسیهای دیگری نیز پیشنهاد گردیده است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف یورت < ، ج ١٠، ص ٧٠٧٧) که هیچیک قانع کننده نیست . به هر حال ، این شهر پس از پیروزی ترکها در درة کوچکی در پای دژ توسعه یافت ؛ یعنی ، در جایی که امیرْ دانشمند احمد غازی ، نخستین مسجد شهر را در ١٠٧٤ بنا نهاد و مرکز امیرنشین کوچک دانشمندیه * را به وجود آورد که با سلطان نشین سلاجقة روم در زمان حکومت قلج ارسلان دوم پیوستگی داشت . در دورة سلجوقی (٥٧١ ـ٧٠٤) و ایلخانی (٧٠٤ـ ٧٣٦)، بناهای تاریخی این شهر بسیار افزایش یافت که برجسته ترین آنها در دورة سلجوقی گوک مدرسه (موزة امروزی )، مرقد ابوالقاسم طوسی ، زاویة سُنبُل ( سُنْبُلْلی ) بابا و پل سنگی چهارتاقه بر روی یشیل ایرماق ، و در دورة ایلخانی مرقد نورالدین شَنْتِمور بود. نیکسار نیز دارای چندین بنای

مهم از دورة دانشمندیه (اولوجامع ، مرقد مَلِک غازی ، مدرسة یاغباسان ) و از دورة سلجوقی (آرامگاههای حاجی چیقْریق و قِرْق قیزلار) است .

پس از وابستگی توقات به امیران سیواس ، بایزید دوم در ٨٩٧ آن را به امپراتوری عثمانی ملحق ساخت . بعد از آن توقات به طور چشمگیری توسعه یافت . شاهد آن بناهایی متعلق به اوایل قرن نهم است : مساجد حاجی عِوَض پاشا و حمزه بیگ ، مدرسة امیرحصار، آرامگاه خوروز اوغلو و حمام یورگوچ پاشا. طبق سرشماری سال ٨٥٩، سکنة این شهر ٨٨٨ ، ٢ خانواده بودند که یک سوم آنها مسیحی بودند و شهر به ٥٤ محله تقسیم شده بود اما این پیشرفت و آبادانی در ٨٧٥ ـ ٨٧٦ متوقف شد زیرا فرمانروای آق قوینلو، اوزون حسن ، شهر را غارت و نابود کرد. زمانی که شهر مجدداً در داخل مرزهای عثمانی قرار گرفت ــ به رغم برخی فراز و نشیبهای ناشی از شورشها و آتش سوزیها ــ بسرعت در قرون دهم و یازدهم توسعه یافت . مسجد و حمامهای علی پاشا در ٩٨٠ ساخته شد و مسجداعظم در ١٠٩٠ بازسازی گردید. مهمترین بناهای این دوران ، بازار سرپوشیده (بِدِستان ) و تعدادی کاروانسرا بود که طرح شهر را کامل کردند مانند خان ویوودا متعلق به ١٠٤٠ ــ که اکنون تاشان (به معنای از سنگ ) نامیده می شود ــ و خان خوروز اوغلو متعلق به قرن دوازدهم . توقات در آن زمان مرکز تجاری مهمی به شمار می آمد، بر سر راه کاروانرو شرقی ـ غربی مهمی قرار داشت که استانبول را به اَرزروم ، تبریز و ( دیگر نقاط ) ایران متصل می کرد و نیز در تقاطع سه مسیر مهم دیگر واقع بود: مسیر شمال غربی به مسیر عبور و مرور دریایی سینوب / سینوپ می پیوست ؛ مسیر غرب ـ جنوب ـ غرب که به ازمیر می رسید؛ و مسیری که به سمت جنوب شرقی می رفت و به سیواس و دیارْ بَکر، موصل و بغداد منتهی می شد. همچنین کاروانها نیز کالاها و

صنایع دستی مهمی مانند لباسهای ابریشمی ، پارچه های کتانی رنگی ، چرم و ظروف مسی به شهر می آوردند.

تاورنیه در ١٠٤١ـ١٠٤٢/١٦٣٢ و سپس پیتون دوتورنفور در ١١١٣/ ١٧٠١ در اوج فعالیت شهر از آن دیدن کردند و تورنفور جمعیت شهر را ٤٠٠ ، ٢٤ خانواده برآورد کرد (٠٠٠ ، ٢٠ ترک ، ٠٠٠ ، ٤ ارمنی و ٤٠٠ یونانی ). توقات ، به رغم اهمیتش ، به لحاظ اداری به پاشای سیواس وابسته بود و در محدوده اش تنها یک آغا و یک قاضی داشت .

در قرن سیزدهم / نوزدهم ، شهر دچار یک دورة افول شد که با زوال عمومی فعالیت تولیدی در امپراتوری عثمانی پیوند داشت . این وضع بر اثر وقوع زلزله در ١٢٤٠ بدتر شد. توقات مدتی طولانی مرکز یک قضا در مرکز سَنْجَقِ ایالت ، سپس ولایتِ سیواس بود. در ١٣٠٠ به مرکز سنجق جدید تبدیل شد که چهار قضا (توقات ـ مرکز، اربعه ، نیکسار و زیله )، ٤٥ ناحیه و ١٥٥ ، ١ دهکده داشت . طبق گزارش کوئینه ، این سنجق ٨٠٠ ، ٢٠٢ سکنه داشت که ٢٠٠ ، ١٠١ تن از آنان اهل سنّت ، ٦٠٠ ، ٥٠ تن شیعه ، ٨٧٩ ، ٣٧ تن ارمنی ، ٦٨١ ، ١٢ تن یونانی و ٤٠٠ تن یهودی بودند، در حالی که شهر توقات ٨٩٠ ، ٢٩ تن سکنه داشت : ٥٠٠ ، ١٧ اهل سنّت و ٤٥٠ ، ١٠ ارمنی . این سنجق با اضافه شدن قضای پنجم (قضای رشادیّه در شرق ) به آن در ١٣٣٦، توسعه پیدا کرد، سپس توقات تحت حکومت جمهوری به ولایت ارتقا یافت .

ایل فعلی ، با مساحت ٩٥٨ ، ٩ کیلومتر مربع و جمعیت ٢٥١ ، ٧١٩ در ١٣٦٩ش / ١٩٩٠، همان حدود و ثغور را حفظ کرده است . با اضافه شدن آرتووا و تورحال در ١٣٢٣ش / ١٩٤٤ و آلموس در ١٣٣٣ش / ١٩٥٤ به این استان ، تعداد شهرستانها یا ایلچه های آن به هشت رسید. سپس در ١٣٦٩ش / ١٩٩٠، چهار ایلچة دیگر به آن اضافه شد که عبارت بودند از: یشیل یورت (سابقاً آراباجی موسی )، باش چِفْتْلِک ، پازار، و سولوسرای (بازن آن را به عنوان نمونه ای از ترقی تدریجیِ موقعیت شهری ارائه کرده است ). فعالیت اصلی اقتصادی هنوز کشاورزی است که در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، ٧٥% جمعیت فعال به آن اشتغال داشتند اما کشاورزی آن امروزی شده و تولیدات آن بالاتر از میانگین ملی است ، از جمله ٠٠٠ ، ٢٥٠ تُن ذرت و ٠٠٠ ، ٧٥٠ تن چغندرقند که در کارخانة تصفیة قند تورحال (تأسیس در ١٣١٣ش / ١٩٣٤) تصفیه شده است . بخش صنایع غذایی نقش اصلی را در عرصة همچنان محدود فعالیتهای صنعتی ایفا می کند. از جمله این تولیدات ، آبهای معدنی نیکسار است که در سراسر ترکیه به فروش می رسد. آبهای گرم و سولفوردار چرمیک ، در نزدیکی سولوسرای ، چشمة آب معدنی کوچکی به وجود آورده اند. توقات که در موقعیتی برتر از شهرهای متوسط تورحال (جمعیت ٣٨٤ ، ٦٨ تن در ١٣٦٩ش / ١٩٩٠)، زیله (٠٩٠ ، ٤٦ تن )، نیکسار (٢٠١ ، ٣٥ تن ) و اربعه (٥٥٤ ، ٣٣ تن ) قرار دارد، با افزودن فعالیتهای تولیدی جدید به فعالیتِ سنّتیِ تولیدِ پارچه های کتانی رنگی ، کارکردهای خود را به عنوان مرکز اداری و تجاری ایل قوّت بخشیده است . جمعیت توقات در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ به ٠٥٨ ، ٨٣ تن رسید. شهر ضمن گسترش به سمت درة یشیل ایرماق در شمال ، میراث معماری و شهری جالب توجهی را حفظ کرده است که علاوه بر بناهای مذکور، شامل خانه های سنّتی متعدد متعلق به قرن سیزدهم / نوزدهم می شود که برخی از آنها مرمت شده اند.

منابع :
(١) ( ابن بی بی ، اخبار سلاجقة روم ، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ١٣٥٠ش ؛
(٢) اولیا چلبی ، ج ٥، ص ٥٤ـ٧١ ) ؛
(٣) مصطفی بن عبداللّه حاجی خلیفه ، جهان نما ، استانبول ١١٤٥/ ١٧٣٢؛
(٤) ( یاقوت حموی ) ؛

(٥) M. Akok, "Tokat íehri'nin eski evleri", Y  ll  k Ara ít  rmalar Dergisi , (١٩٥٨);
(٦) M. Bazin, "L'urbanisation des campagnes en Turquie: l'exemple de Sulusaray (dإpartement de Tokat)", Annales de gإographie , no. ٥٧٥ (١٩٩٤), ٤١-٥٦;
(٧) M. Bazin, M. de Gandillac and B. Pierrel, Sulusaray ) Turquie ) . Analyse de l'habitat et projets , Nancy ١٩٩٣;
(٨) E. Borإ, Correspondance d'un voyage en Orient , Paris ١٨٤٠, I, ٣٣٣;
(٩) A. Borie, P. Pinon and S. Yerasimos, "Tokat: essai sur l'architecture domestique et la forme urbaine", Anatolia Moderna / Yeni Anadolu , I (١٩٩١), ٢٣٧-٢٧٣;
(١٠) H. ´al, Tokat evleri , Ankara ١٩٨٨;
(١١) H.T. ´inliog §lu, Osmanl  lar zaman  nda Tokat , Tokat ١٩٧٣;
(١٢) idem, Tokat cog §rafyas  , Tokat ١٩٦٩;
(١٣) V. Cuinet, La Turquie d'Asie , I, Paris ١٨٩١, ٧٠٣-٧٣٧;
(١٤) A. Duprإ, Voyage en Perse fait dans les annإes ١٨٠٧, ١٨٠٨ et ١٨٠٩ en traversant la Natolie et la Mإsopotamie , Paris ١٨١٩, I, ٤٥;
(١٥) A. Gabriel, Monuments turcs d'Anatolie , II: Amasya-Tokat-Sivas , Paris ١٩٣٤;
(١٦) V. Hخhfeld, Anatolische Kleinstجdte , Erlangen ١٩٧٧;
(١٧) I A , s.v. "Tokat" (by M. Tayyib Gخkbilgin);
(١٨) B. de Khitrowo, "Pةlerinage du marchand Basil", in Itinإraires russes en Orient , Geneva ١٨٨٩, ٢٤٤-٢٤٥;
(١٩) B. عzcan, "Sulusaray- Sebastopolis antik kenti", in I. Mدze kurtarma kaz  lar  semineri , Ankara ١٩٩٠, ٢٦١-٢٠٧;
(٢٠) T. عzgدµ, Ma íat Hخyدk kaz  lar  ve µevresindeki ara ít  rmalar , I, Ankara ١٩٧٨, II, Bog §azkخy'دn kuzeydog §usunda Hitit merkezi , Ankara ١٩٨٢;
William Ramsay, The historical geography of Asia Minor ,

(٢١) London ١٨٩٠;
(٢٢) Vivien de St.- Martin, Mإmoire sur l'Armإnie , I, ١٨٨;
(٢٣) F. Taeschner, Das anatolische Wegennetz , Leipzig ١٩٢٤, I, ٢١٢, II, ١٩;
(٢٤) J.-B. Tavernier, Les six voyages en Turquie et en Perse , Paris ١٩٨١, I, ٥١-٥٧;
(٢٥) J. Pitton de Tournefort, Voyage d'un botaniste , Paris ١٩٨٢, II, ٢٨١-٢٨٧;
(٢٦) Tدrk tarihinde ve kدltدrدnde Tokat sempozyumu, ٢-٦ Temmuz ١٩٨٦ , Ankara ١٩٨٧;
(٢٧) H. J. Van Lennep, Travels in little - known parts of Asia Minor, with illustrations of Biblical literature and researches in archaeology , London ١٨٧٠, I, ١٤٥-١٥٨;
(٢٨) Yurt ansiklopedisi , Istanbul ١٩٨٢-١٩٨٤, X , ٧٠٦٤-٧١٦٨, s.v. "Tokat".

/ م . بازن ، تلخیص از ( د. اسلام ) /