بوعلی قلندر ، شرف الدین پانی پتی ، از عارفان و شاعران شبه قاره در قرن هفتم و هشتم . قلندر لقب او بوده است (مدرس تبریزی ، ج ٣، ص ٢٠٠). او را قطب ابدال نیز دانسته اند. سلسلة نسبش با چند واسطه به ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفی (متوفی ١٥٠) می رسد (چشتی عثمانی ، ص ١٩٠). برخی ، به اشتباه ، پدر وی را شیخ فخرالدّین عراقی صاحب لمعات دانسته اند، در حالی که پدر او سالار فخرالدین عراقی است . سالار فخرالدین از موطن خود در نواحی کرمان به هند مهاجرت کرد و در شهر پانی پت اقامت گزید. مادر او نیز، بی بی حافظ جمال ، خواهر شاه محمد کرمانی از اسلاف شاه نعمت الله ولی ، بوده است (خیرآبادی ، ص ١٧١ـ١٧٢، ١٧٥ـ١٧٦؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ١١٤).

بوعلی قلندر در ٦٠٢ یا ٦٠٥ ولادت یافت (خیرآبادی ، ص ١٧٦؛ بوعلی قلندر، ١٣٦٠ ش ، مقدمة میرطاهر، ص ٥). دربارة این که زادگاه او پانی پت بوده یا نه اختلاف هست (خیرآبادی ، همانجا؛ میرحسین دوست سنبهلی ، ص ١٦٢). وی گاه در پانی پت ، گاه در کَرنال سکونت داشته است (هدایت ، ص ٩٧). بعد از گذراندن تحصیلات مقدماتی در پانی پت ، برای ادامة تحصیل به دهلی رفت و در همانجا نیز به تدریس و ارشاد دینی مشغول شد (امین احمد رازی ، ج ١، ص ٣٥٢؛ چشتی عثمانی ، همانجا؛ خیرآبادی ، ص ١٧٧). بعدها، بر اثر جذبه های معنوی ، از اشتغال به درس و بحث چشم پوشید، کتابها را در آب انداخت و قلندری پیشه کرد، به ممالک مختلف سفر کرد و از عرفا و بزرگان مختلف کسب فیض نمود. گفته اند مدتی در قونیه از محضر شمس تبریزی و مولوی استفاده کرد و از آنان خرقه گرفت (هدایت ، همانجا؛ بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، ص ٢١؛ محدث دهلوی ، ص ١٢٤؛ حسنی ، ج ٢، ص ٤)، سپس به پانی پت رفت و به ارشاد خلق و تبلیغ اسلام پرداخت . در نتیجة مساعی او بسیاری از کافران و مشرکان به دین اسلام مشرف شدند (چشتی عثمانی ، همانجا؛ خیرآبادی ، ص ١٧٩؛ بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، همانجاها).

بوعلی قلندر اواخر عمر را بیشتر در حالت سُکر و استغراق گذراند و در رمضان ٧٢٣یا٧٢٤ وفات یافت و در کرنال دفن شد، اما بعدها جسد او را به پانی پت انتقال دادند، ازینرو هر دو جا زیارتگاه مردم است (امین احمد رازی ، همانجا؛ چشتی عثمانی ، ص ١٩١؛ محدث دهلوی ، ص ١٢٥؛ حسنی ، ج ٢، ص ٣).

دربارة سلسلة طریقت بوعلی قلندر گزارشهای متفاوتی هست ؛ بعضی وی را با چند واسطه ، پیرو قطب الدین بختیار اوشی کاکی (متوفی ٦٣٤)، و برخی پیرو شیخ نظام الدین اولیا بداؤنی (متوفی ٧٢٥) دانسته اند. بنابراین گزارشها او از مشایخ سلسلة چشتیه است ، و شاخه ای از سلسلة چشتیه به نام قلندر شاهی را به او نسبت می دهند (غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٣٢٦؛ آریا، ص ١٨٥؛ چشتی عثمانی ؛ هدایت ، همانجاها). به روایتی دیگر، از طریق شمس تبریزی ، مرید شیخ قطب الدین ابهری (متوفی ٥٧٧)، جانشین ابونجیب ضیاءالدین سهروردی ، بوده است (حسنی ، همانجا). اما صحت هیچکدام از این اقوال به اثبات نرسیده و وی گویا به سلسلة خاصی تعلق نداشته است (محدث دهلوی ، ص ١٢٤؛ د.اردو ، ذیل «ابوعلی (بوعلی ) قلندر»). همچنین او به طریق اویسی از رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و حضرت علی علیه السلام کسب فیض کرده است (بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، ص ٢٠؛ خیرآبادی ، ص ١٨٠).

به گزارش برخی تذکره نویسان و مورخان ، بوعلی قلندر با برخی صوفیة آن دوره ، مانند لعل شهباز قلندر، ضیاءالدین سنامی ، شمس الدین ترک پانی پتی و شیخ جلال الدین کبیرالاولیا پانی پتی مصاحبت و ملاقات کرده است . وی با امیر خسرو دهلوی نیز اشعاری رد و بدل می کرد (بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، ص ٢٥؛ محدث دهلوی ، ص ١٢٥؛ چشتی عثمانی ، ص ١٨٩، ١٩١؛ هاشمی سندیلوی ، ج ٢، ص ٧٦١ـ ٧٦٢). برخی از پادشاهان سلسله های مملوکیه ، خلجیه و تَغلَقیة (تُغُلقیة ) هند نزد وی حضور یافته به او اظهار ارادت می کردند (شمس سراج عفیف ، ص ٢٨؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٣٢٧؛ هاشمی سندیلوی ، ج ٢، ص ٧٦٠ـ٧٦٣). علامه محمد اقبال لاهوری در آثار خود مخصوصاً مثنویات اسرار خودی و رموز بی خودی بارها از بوعلی قلندر و مقام روحانی او یاد کرده و از اشعار وی بهره جسته است (اقبال لاهوری ، ص ٢٨ـ ٢٩، ١٤٣؛ بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، ص ٥٦ ـ٥).

بوعلی قلندر در نظم و نثر پارسی استاد بود. او در شبه قارة هند، اولین شاعری است که در نعت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم شعر گفته است (نفیسی ، ج ١، ص ١٩٧؛ شیمل ، ص ٥٥٣ ـ ٥٥٤). در اشعارش «شرف »، «بوعلی » و «قلندر» تخلص می کرد (آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ٢، ص ٥١٦؛ بوعلی قلندر، ١٣٦٠ ش ، ص ١١، ٢٣، ...). مهمترین تألیفات منظوم او به این قرار است : دیوان ، مجموعة قصاید، غزلیات و رباعیات به فارسی که به زبان اردو و پنجابی نیز ترجمه و چاپ شده ، و حبیب الله مظهر نظامی و شیخ عطا محمد نظامی شرحی به عنوان مفتاح الغیب بر آن نوشته اند (منزوی ، ج ٧، ص ٣٨٧؛ ج ٩، ص ٢١٣٦ـ٢١٣٧)؛ سه مثنوی به فارسی که آنها را شبیه مثنوی مولوی و به همان وزن سروده (نفیسی ، همانجا) و گاه ابیاتی از آن و همچنین از مثنوی منطق الطیر عطار را تضمین کرده است (بوعلی قلندر، ١٣٩٩، ص ٨٢ ـ ٨٨، ١٠٤).

مجموعة اشعار فارسی او با نام کلام قلندری در حیدرآباد دکن چاپ شده ، و مثنوی سوم این مجموعه با نام گل و بلبل به تصحیح ، تحشیه و مقدمة ساجدالله تفهیمی و همچنین در گنجینه عرفان (منزوی ، ج ٧، ص ٣٨٤ـ٣٨٥) به چاپ رسیده است (نیز رجوع کنید به دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، ذیل «ابوعلی قلندر پانی پتی »). چند دوبیتی به زبان هندی نیز از او در دست است (خیرآبادی ، ص ١٨١).

بوعلی قلندر تألیفاتی منثور نیز دربارة تصوف دارد، از جمله مکتوبات ، به فارسی ، مجموعة ١١٢ نامه به یکی از مریدانش به نام اختیارالدین ، دربارة حقایق توحید و ترک دنیا، طلب آخرت ، محبت مولی و اختیار توکل و تفرید (تفهیمی ، ص ٩٥؛ گوپاموی ، ص ٣٥٨ـ٣٥٩؛ محدث دهلوی ؛ نفیسی ، همانجاها)؛ چند رسالة منسوب به او از جمله حکم نامه و رسالة حقایق کلمه طیبه که تعلق آنها به وی مسلم نیست ؛ و چند نوشتة دیگر که تنها نام آنها در منابع آمده است (محدث دهلوی ، همانجا؛
بوعلی قلندر، ١٣٩٩، مقدمة تفهیمی ، ص ٢٦؛
منزوی ، ج ٧، ص ٣٨٤).

منابع :
(١) غلامعلی آریا، طریقة چشتیّه در هند و پاکستان ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٢) محمد محسن آقا بزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) اردو دائرة معارف اسلامیه ، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل «ابوعلی (بوعلی ) قلندر» (از نورالحسن )؛
محمد اقبال لاهوری ، نوای شاعر فردا، یا، اسرار خودی و رموز بی خودی ، چاپ محمد حسین مشایخ

(٤) فریدنی ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٦) شرف الدین بوعلی قلندر، دیوان سیدشرف الدین بوعلی قلندر ، چاپ میرطاهر، تهران ١٣٦٠ش ؛
(٧) همو، مثنوی معروف به گل و بلبل ، چاپ ساجدالله تفهیمی ، لاهور ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٨) ساجدالله تفهیمی ، «نثر متصوفانة فارسی در شبه قاره »، وحید ، ش ٢٦٠ـ٢٦١ (مرداد١٣٥٨)؛
(٩) الله دیابن عبدالرحمان چشتی عثمانی ، سیر الاقطاب ، لکهنو ١٣٣١/١٩١٣؛
(١٠) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(١١) احمد علی خیرآبادی ، قصر عارفان ، چاپ محمد باقر، لاهور ١٩٦٥؛
(١٢) دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی ، تهران ١٣٦٧ ش ، ذیل «ابوعلی قلندر پانی پتی » (از عارف نوشاهی )؛
(١٣) شمس سراج عفیف ، تاریخ فیروز شاهی ، چاپ ولایت حسین ، کلکته ١٨٩٠؛
(١٤) آن ماری شیمل ، ابعاد عرفانی اسلام ، ترجمة عبدالرحیم گواهی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(١٥) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیا ، ج ١، کانپور ( بی تا. ) ؛
(١٦) محمد قدرت الله گوپاموی ، کتاب تذکرة نتایج الافکار ، بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(١٧) عبدالحق بن سیف الدین محدث دهلوی ، اخبار الاخیار فی اسرار الابرار ، دهلی ١٢٨٤؛
(١٨) محمد علی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٩) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(٢٠) میر حسین دوست سنبهلی ، تذکرة حسینی ، لکهنو ١٨٧٥؛
(٢١) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢٢) احمد علی هاشمی سندیلوی ، تذکرة مخزن الغرائب ، چاپ محمد باقر، لاهور ١٩٦٨ـ١٩٧٠؛
(٢٣) رضا قلی بن محمد هادی هدایت ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ سنگی تهران ١٣٠٥.

/ انسیه برخواه /