تاریخ بیهق ، کتابی تاریخی به فارسی ، نوشتة ظهیرالدین ابوالحسن علی بن ابی القاسم زیدبیهقی * مشهور به ابن فُندُق . موضوع این کتاب ، تاریخ بیهق و زندگینامة بزرگانی است که بدانجا منسوب اند. همچنین در بارة تبار خانواده های مشهوری که از دیرباز در این ناحیه سکونت داشته اند و یا از مکانهای دیگر به آنجا هجرت کرده اند، و نیز در بارة جغرافیای بیهق ، مطالبی در آن آمده است . احمدبن محمد خوافی (ج ٢، ص ٢٤٢) تاریخ پایان نگارش تاریخ بیهق را ٥٤٤ می گوید، اما به تصریح بیهقی نگارش این کتاب در چهارم شوال ٥٦٣ در قریة ششتَمَد در زمان سلطنت مؤید آی ابه ، از غلامان سلطان سنجر، به پایان رسیده است (بیهقی ، ص ٤٩٥، ٥١٢؛ قزوینی ، ج ٢، ص ٧٨). بعید نیست که بیهقی پس از نوشتن کتاب در ٥٤٤، در سال ٥٦٣ ضمایمی بر آن افزوده و تعدیلهایی در آن پدید آورده باشد ( د.ا.ترک ، ذیل «بیهقی »).

تاریخ بیهق حاوی نکات ارزشمندی در باب تاریخ مشرق ایران در عصر غزنویان و سلجوقیان است . از آنجا که برخی از این اطلاعات در دیگر آثار آن دوره نیامده این کتاب از اهمیت ویژه ای برخوردار است . این کتاب نه تنها دانسته های ارزشمندی در باب تاریخ ادب و فرهنگ این ناحیه دارد، شامل اطلاعات مهمی نیز در بارة اوضاع جغرافیایی نواحی بیهق ، سبزوار، نیشابور و دیگر مکانهاست ؛ همچنین تفصیلاتی در باب اخذ مالیات و بنیاد گذاران این شهرها به دست می دهد (بیهقی ، مقدمه ، ص ١٩ ).

بیهقی در نگارش این کتاب به کتابهای گمشدة تاریخ نیشابور * نوشتة الحاکم ابوعبداللّه نیشابوری (متوفی ٤٠٥) در دوازده جلد و تتمة آن به نام سیاق التاریخ تألیف امام ابوالحسن بن عبدالغافر فارسی و به کتاب ناتمام تاریخ بیهق نوشتة علی بن ابی صالح الخواری تکیه داشته است (همان ، ص ٣٣، مقدمه ، ص ٢١ ). این اثر که در حکم تاریخ محلی بیهق است ، حاوی اطلاعاتی است در بارة سودمندی تاریخ (ص ٢٦ـ ٢٧)، تواریخ مهم و مشهور (ص ٣٢ـ٣٤)، فضایل بیهق ، فتح بیهق به دست مسلمانان ، صحابة بیهق (ص ٣٤ـ٣٦، ٤١ـ٤٢)، ویژگیهای جغرافیایی حوالی بیهق ، ذکر امهات ولایات (ص ٥٢ ـ ٥٤)، خاندان سادات بیهق (ص ٩٤ـ١١٣) و سلسله های مختلف حاکم بر بیهق از جمله طاهریان ، صفاریان ، سامانیان ، غزنویان و سلجوقیان (ص ١١٣ـ١٢٥) و خاندانهای مختلف مانند حاکمیان (ص ١٧٤ـ١٨٥) که اسلاف خود مؤلف بوده اند و نیز بیهقیون (ص ١٨٥ـ١٩٤)، مختاریان ، داریان ، میکالیان ، مستوفیان ، عزیزیان ، عنبریان ، حاتمیان ، سالاریان ، عماریان ، بدیلیان و عمیدیان (ص ١٩٩ـ٢٣٧)، همچنین گروهی از علما و شعرا (ص ٤٤٢ـ٤٥٩) و سرانجام ، رویدادهای مهم تاریخی این شهر (ص ٤٦٤ـ٤٨١). این کتاب با فصلی در باب خاتمة کتاب به پایان می رسد (ص ٤٩٩ـ٥١٤).

نویسندة تاریخ بیهق ، افزون بر مشاهدات و شنیده های شخصی ، به تعدادی از اسناد کهن و منابع مختلف ناشناخته مراجعه کرده است . ازینرو این کتاب از لحاظ تاریخی دارای اهمیت فراوانی است . به عنوان نمونه ، اطلاعاتی که از خاندان نظام الملک (ص ١٢٥ـ١٤٢) و مُهَلّبیان (ص ١٤١ـ١٧٤) در این کتاب آمده است ، در هیچ منبع دیگری مشاهده نمی شود. تاریخ بیهق با سبک و سیاق نوشته های سدة ششم تألیف شده و آن را در ردیف چهار مقالة نظامی عروضی سمرقندی و تذکرة الاولیای عطار یاد کرده اند. نثر کتاب برخلاف کتابهایی چون مقامات حمیدی و تاریخ وصاف که آراسته به صنایع بدیعی اند (همان ، مقدمه ، ص ٢٢ )، از سادگی و ایجاز و پختگی برخوردار است و ترکیبی است از سبک قدیم و جدید و از هر دو روش نمونه های زیادی در آن یافت می شود (بهار، ج ٢، ص ٣٦٥). نویسنده در مقدمة کتاب به بعضی از صنایع لفظی اشاره می کند، اما در متن کتاب این صنایع به کار نرفته است . همچنین کاربرد مفردات و ترکیبات عربی در مقدمه نسبت به متن کتاب بیشتر است (صفا، ج ٢، ص ٩٩٥). سالهای وقایع و نیز انساب طوایف و اشخاص غالباً برای اختصار یا دوری از تکرار به عربی نوشته شده است .

تاریخ بیهق نخستین بار از روی نسخة موجود در موزة بریتانیا (کتابت ٨٣٥) در ١٣١٧ش ، به کوشش احمد بهمنیار و با یادداشتهای سودمند محمد قزوینی و محمد مشکوة ، در تهران به چاپ رسید (برای نسخه های خطی رجوع کنید به بیهقی ، مقدمه ، ص ٢٣ ـ ٣٠ ؛
قزوینی ، ج ٢، ص ٨٠ـ٨٢). این کتاب را سیدکلیم اللّه حسینی نیز در ١٣٤٧ش / ١٩٦٨ در حیدرآباد دکن ، با مقدمه ای ارزشمند به زبان انگلیسی ، منتشر کرد.

منابع :
(١) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٢) علی بن زید بیهقی ، کتاب تاریخ بیهق ، چاپ کلیم اللّه حسینی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(٣) احمدبن محمد خوافی ، مجمل فصیحی ، چاپ محمود فرخ ، مشهد ١٣٣٩ـ ١٣٤١ ش ؛
(٤) ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٢، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٥) محمد قزوینی ، بیست مقاله ، ج ٢، چاپ عباس اقبال ، تهران ١٣١٣ ش ؛

(٦) I A ,s.v."Beyhak ªâ, Z ¤ah ¦âral- D ¦ân" (by M. Fuad Kخprدlد).

/ رضا رضازاده لنگرودی /