توفیق فِکرت ، شاعر و آزادی خواه ترک . در ٢٧ شعبان ١٢٨٤/ ٢٤ دسامبر ١٨٦٧ در استانبول به دنیا آمد (کورداکول ، ص ٣٩٠؛ تانیو، ص ١٣). پدرش ، حسین فرزند احمد آغا، از روستای چَرکَس از چانِکری (کنغری ) و مادرش ، خَدیجه رفیعه خانم ، از یونانیان مسلمان شدة ساقِز بود. توفیق دوازده ساله بود که مادرش درگذشت (رئیس نیا، ج ٣، ص ٢٥٥؛ تانیو، همانجا). تحصیلات متوسطه را در استانبول گذراند (کورداکول ، همانجا) و در ١٣٠٥/ ١٨٨٨ با رتبة اول فارغ التحصیل شد (تانیو، ص ١٤). او با رضا توفیق ، شاعر و نویسندة ترک ، همدرس بود (تانیو، ص ١٣). در ١٣٠٧/١٨٩٠ ازدواج کرد (تانیو، ص ١٤) و در ١٣١٣/ ١٨٩٥ پسرش ، خلوق ، به دنیا آمد. خلوق بعدها به آیین مسیحی در آمد و حتی کشیش شد و به امریکا رفت و در آنجا درگذشت (تانیو، ص ١٥). توفیق در دبیرخانة مستشاری وزارت خارجه به کار مشغول شد. در روبرت کالج و دبیرستان غَلَطه سرایی به تدریس زبان ترکی پرداخت و مدتی مدیر این دبیرستان شد (کورداکول ، ص ٣٩٠ـ٣٩١؛ سه ووک ، ص ٤٤٢). همچنین در مکتب عالی تجارت ، معلم زبان فرانسه ، ترکی وخوش نویسی شد (سه ووک ، همانجا؛ تانیو، ص ١٤).

توفیق فکرت از نوجوانی شعر گفتن را آغاز کرد. قبل از آنکه به شاعری شهرت یابد، محمد توفیق نامیده می شد. در شعر، «نظمی » و «م .ت .فکرت » (کوجاتورک ، ص ٧٢٥؛ سه ووک ، ص ٤٤١ـ٤٤٢) و گاهی «اسعد نجیب » و «محمد نظمی »(قراعلی اوغلو، ج ٢، ص ٦١٦) تخلص می کرد. اشعارش را ابتدا معلم فارسی او فیضی افندی ، و بعدها اکرم بیگ (متوفی ١٣٣٢/ ١٩١٤) و معلم ناجی (متوفی ١٣١١/ ١٨٩٣) اصلاح می کردند (سه ووک ، ص ٤٤٢). ابتدا در عرصة ادبی مقلد بود. اشعار تقلیدی او در ١٢٩٧ـ١٣٠٧/ ١٨٨٠ـ١٨٩٠ سروده شده است (تانیو، همانجا). فیضی ، ناجی ، شیخ وصفی و بعدها حامد و رجایی زاده اکرم بر او تأثیر گذاشتند (همانجا)، چنانکه به شعر آزاد تمایل یافت (کورداکول ، ص ٣٩٢). او در ١٣٠٨/١٨٩١، در مجلة مرصاد در مسابقة شعری با عنوان «توحید» و بعد در «ستایش حضرت پادشاهی » نفر اول شد (کورداکول ، ص ٣٩٠ـ٣٩١؛ تانیو، ص ١٤ـ١٥). در ١٣١١/١٨٩٤ در اولین شمارة مجلة معلومات ، شعری به نام «تبریک ولادت » در مدح عبدالحمید دوم (حک :١٨٧٦ـ١٩٠٩) و تبریک سلامت ماندن او از سوء قصد چاپ کرد که با نکوهش مواجه شد. وی اشعار دیگری نیز در آن مجله منتشر کرد (تانیو، ص ١٥، ٢٠).

توفیق در ١٣١٢/ ١٨٩٦ به درخواست رجایی زاده ، سردبیر مجلة ثروتِ فنون * شد که از مهمترین مجلات ادبی ترک و مجمع نویسندگان و شاعران بزرگ بود. وی به ترجمة آثار غربی پرداخت و تحت تأثیر آنها قرار گرفت و بتدریج بر شهرتش افزوده شد (تانیو، ص ١٦). وی در ثروت فنون کوشید که انسانهای زمان خود را ببیند و میان احساس خود از این مشاهده و آنچه در آثار نویسندگان واقع گرای غربی خوانده بود، ارتباط برقرار کرد (کورداکول ، ص ٣٩١). فکرت در ١٣١٩/ ١٩٠١، کمی پیش از توقیف روزنامة ثروت فنون ، گوشه نشین شد و به تدریس در روبرت کالج بسنده کرد (تانیو، ص ١٩). او نُه سال ، تا اعلام مشروطیت دوم ، از امور سیاسی بر کنار بود. پس از اعلام مشروطیت دوم با همکاری حسین جاهد و حسین کاظم ، مجلة طنین را منتشر کرد (کورداکول ، همانجا). پس از مشروطیت دوم که حزب اتحاد و ترقی * بر سر کار آمد و مملکت را به صورت نیمه مستعمره در آورد، فکرت ناامید شد و از سیاست کناره گرفت (همانجا). سانسور، گزارشهای مخفی ، تبعید و مانند اینها بر اندیشه و شعرش اثر گذاشت ، به طوری که نوعی ناامیدی بر او مسلط شد (تانیو، ص ١٧ـ ١٨).

توفیق فکرت در ٨ شوال ١٣٣٣/ ١٩ اوت ١٩١٥ درگذشت (کورداکول ، ص ٣٩٠). جنازه اش را در مقبرة خانوادگی او، در ایوب ، به امانت سپردند (تانیو، ص ٢٦) و مدتی بعد آن را به باغچة خانه اش منتقل کردند (بانارلی ، ج ٢، جزء ١٣، ص ١٠٢٩). توفیق فکرت بزرگترین شاعری است که در ثروت فنون در ادبیاتِ جدیده * فعالیت می کرد (کوجاتورک ، ص ٧٢٥). پیش از او هیچ کس عروض را به مهارت او وارد زبان ترکی نکرده بود (سه ووک ، ص ٤٥٣). بیشتر منظومه های بلند او در قالب مثنوی و برخی از اشعارش هم مستزاد آزاد است (بانارلی ، ج ٢، جزء ١٣، ص ١٠٣٦).

در زندگی ادبی فکرت پنج مرحله دیده می شود: دوران کودکی و سرودن اشعار کودکانه ، ورود به ثروت فنون و آشنایی با ادبیات جدید و ادبیات غرب ، سرودن اشعار خانوادگی و اجتماعی ، سرودن اشعار وطنی و ملی ، و مرحلة سرودن اشعار انسانی (کوجاتورک ، ص ٧٢٦ـ٧٢٧). توفیق فکرت به سبب تسلط بر زبان ، از موضوعات پیش پا افتاده شعر می ساخت (سه ووک ، ص ٤٥٦ـ٤٥٧). او در شاعران معاصر خود، بویژه نسل جوان ، اثر عمیقی گذاشت . یحیی کمال در اولین دورة شاعری با اشعار او پرورده شده ، وی در خاطراتش به این مسئله اشاره کرده است (بانارلی ، ج ٢، جزء ١٣، ص ١٠٣٩ـ١٠٤٠). توفیق فکرت مضامین تازه ای ، مانند حب فرزند، را در ادبیات ترکی وارد کرد و اشعار و کتابهای بسیاری به نام فرزندش تألیف نمود (تانیو، ص ١٥).

رباب شکسته ، سَژمین ، > جواب رباب < ، > تاریخ قدیم ـ به سوی نود و پنج < و > دفتر خلوق < از آثار اوست که به خط قدیم و جدید ترکی بارها چاپ شده است (بانارلی ، ج ٢، جزء ١٣، ص ١٠٣٨ـ١٠٣٩؛ کورداکول ، ص ٣٩٢).

منابع :
(١) رحیم رئیس نیا، ایران و عثمانی در آستانة قرن بیستم ، تبریز ١٣٧٤ ش ؛
(٢) اسماعیل حبیب سه ووک ، تورک تجدد ادبیاتی تاریخی ، استانبول ١٣٤٠؛

(٣) Nihad Sa ªmi Banarl â, Resimli Tu ¦rk edebiya ªt  tہrih  , Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٤) Seyit Kemal Karaaliog §lu, Tu ¦rk edebiyat  tarih  , Istanbul [١٩٧٣-١٩٧٨];
(٥) Vasfi Mahir Kocatu ¦rk, Tu ¦rk edebiyat  tarih  , Ankara ١٩٧٠;
ìu ¦kran

(٦) Kurdakul, ìairler ve yazarlar so ¦zlu ¦g §u ¦, Istanbul ١٩٧١;
(٧) Hikmet Tanyu, Tevfik Fikret ve din , Istanbul ١٩٧٢.

/ توفیق ه . سبحانی /