حزب پیكار ، از احزاب ملی‌گرا با تمایلات سوسیالیستى در دهه ١٣٢٠ش. مؤسس حزب خسرو اقبال، برادر كوچك‌تر منوچهر اقبال (وزیر، نخست‌وزیر و رئیس شركت ملى نفت در دوره پهلوى دوم)، بود كه با گروهى از دوستانش، كه دانشجوى حقوق بودند، حزب را در ١٣٢١ش تأسیس كرد (تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ٤٥ و پانویس). مرامنامه حزب بر سه محور پایه‌ریزى شد: حفظ استقلال و عظمت ایران، تأمین آسایش ملت، و طرف‌دارى از جوانان و تقویت آنان (حزب پیكار، ص ١). كمیته مركزى حزب، كه در ٣ فروردین ١٣٢٢ تشكیل شد، متشكل از خسرو اقبال و جلال شادمان با گرایش راست، و حسن مهرى و محمود تفضلى و جهانگیر تفضلى و رضا آذرخشى با تمایلات چپ بود (نبرد، ش ٥١، ٣ فروردین ١٣٢٢، ص ١؛ تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ٤٦، ٦٤).

در ٢١ اردیبهشت ١٣٢١ روزنامه بهار، نخستین ترجمان (ارگان) حزب، با صاحب امتیازى احمدبهار و مدیریت اقبال منتشر شد. اقبال همچنین امتیاز سه روزنامه نبرد، ایران ما و داریا* را (به ترتیب به نام خود، جهانگیر تفضلى و حسن ارسنجانى*) گرفت كه از اول مرداد ١٣٢١ نبرد، به جاى بهار، ناشر افكار حزب گردید (نبرد، ش ١، ١ مرداد ١٣٢١، ص ١؛ تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ٤٦ـ٤٧، ١٧٢ـ١٧٣).

حزب تمایلاتِ قوىِ سوسیالیستى داشت و از همین رو تحدید مالكیت و تعدیل ثروت از همان آغاز در مباحث روزنامه بهار جاى گرفت (رجوع کنید به تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ١٨٣؛ ایران ما، ش ٢٨، ٢٨ تیر ١٣٢٢، ص ١؛ براى آگاهى از مواضع حزب در قبال شوروى و كمونیسم رجوع کنید به نبرد، ش ١٢، ١٨ مرداد ١٣٢١، ص١). پس از توقیف نبرد در ١٣٢٢ش، ایران ما به عنوان ترجمان حزب، با مدیریت جهانگیر تفضلى، در خرداد ١٣٢٢ منتشر شد. در شهریور همان سال، انگلیسیها اقبال و تفضلى و دیگر رجال سیاسى و روزنامه‌نگارانى را كه مظنون به همكارى با آلمان یا تمایلات ضدانگلیسى بودند، بازداشت كردند (تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ٤٩ و پانویس). حزب پیكار یكى از مخالفان حزب توده ایران* و حزب عدالت (به رهبرى على دشتى*) بود و نشریاتِ حزب پیكار و توده با هم درگیریهاى قلمى شدیدى داشتند (براى نمونه رجوع کنید به همو، ١٣٢٢ش، ص ١؛ نبرد، ش ٣٨؛ ٢آبان ١٣٢١، ص ١).

در ١٣٢٢ش، هنگام ورود سیدضیاءالدین طباطبائى* (اولین نخست‌وزیر پس از كودتاى ١٢٩٩ش) به ایران، طرف‌داران سیدضیاء درصدد برآمدند از حزب پیكار، به عنوان پایگاه تبلیغاتى براى وى، بهره جویند. اعضاى حزب نیز معتقد بودند كه از طریق همكارى با سیدضیاء می‌توانند حكومت را در دست بگیرند؛ بنابراین، به دوستان سیدضیاء پیشنهاد كردند كه وارد حزب پیكار شوند و مقدمات ورود سیدضیاء را، به نام رهبر حزب، فراهم سازند، ولى دو دستگى میان اعضاى حزب مانع از تحقق این امر شد (ارسنجانى، ص ١). سیدضیاء پس از تشكیل حزب اراده ملى و به خدمت گرفتن تعداد زیادى روزنامه، در جرگه مخالفان حزب پیكار قرار گرفت (ایران ما، ش ٣٧٧، ٥ اردیبهشت ١٣٢٤، ص ١).

حزب پیكار در ١٣٢٣ش با سه حزب استقلال، میهن‌پرستان و آزادی‌خواهان ائتلاف كرد و مجموعآ در ٣٠ خرداد ١٣٢٣ حزب میهن را تأسیس كردند. هدف از تشكیل آن، مقابله با احزاب وابسته به خارج بود؛ از این‌رو، میان حزب میهن با احزاب دیگر، چون حزب توده و حزب عدالت، برخوردهاى سیاسى پیش آمد (رجوع کنید به اسناد احزاب سیاسى ایران، ج ٢، ص ٣٠٢؛ تفضلى، ١٣٧٦ش، ص ١٧١؛ سنجابى، ص ٦٩ـ :٧١ وى اسمى از حزب آزادی‌خواهان نبرده و به جز سه حزب مذكور، گروه خود را كه بدون نام بوده، جزو مؤتلفان شمرده است). آن ائتلاف دیرى نپایید و حزب پیكار، بر اثر اختلاف، در مرداد ١٣٢٤ از حزب میهن جدا شد و تشكیلات خود را از نو سازماندهى نمود و این‌بار به حزب توده گرایش یافت (براى دلایل این گرایش رجوع کنید به شهربانى كشور، ج ١، ص ٣٥؛ اسناد احزاب سیاسى ایران، ج ١، ص ٣٣٦ـ٣٣٧)، ولى عملا پس از جدایى از حزب میهن، در شرف انحلال قرار گرفت، چنان‌كه صد نفر باقی‌مانده نیز از تفضلى و اقبال جدا شدند و این دو به سوى قوام متمایل گشتند. اقبال در حزب دموكرات ایران شروع به فعالیت نمود و تفضلى نیز به اروپا رفت و بدین ترتیب حزب پیكار منحل شد (اسناد احزاب سیاسى ایران، ج ١، ص ٣٣٠، توضیحات طیرانى).

منابع :
(١) حسن ارسنجانى، «سیدضیاء چه می‌گوید»، پرورش، ش ٧٥، ٩ اسفند ١٣٢٣؛
(٢) اسناد احزاب سیاسى ایران: ١٣٢٠ـ١٣٣٠ش، به كوشش بهروز طیرانى، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، ١٣٧٦ش؛
(٣) جهانگیر تفضلى، خاطرات جهانگیر تفضّلى، به كوشش یعقوب توكلى، تهران ١٣٧٦ش؛
(٤) همو، «رهبران توده»، ایران ما، ش ٢٢، ١٩ تیر ١٣٢٢؛
(٥) حزب پیكار، «مرامنامه حزب پیكار»، نبرد، ش ١٣، ٢٠ مرداد ١٣٢١؛
(٦) كریم سنجابى، امیدها و ناامیدی‌ها: خاطرات سیاسى دكتر كریم سنجابى، لندن ١٣٦٨ش؛
(٧) شهربانى كشور، گزارشهاى محرمانه شهربانى، به كوشش مجید تفرشى و محمود طاهراحمدى، تهران ١٣٧١ش.

/ پروین قدسی‌زاد /