تقویم الابدان فی تدبیر الانسان (یا منهاج البیان فی تقویم الابدان ) ، کتابی در پزشکی به عربی از ابوعلی یحیی بن عیسی معروف به ابن جَزْلَه * (متوفی ٤٩٣) که در

زمان خلافت مقتدی بامراللّه (٤٦٧ـ٤٨٧) و برای او نگاشته شده است (ص ٤).

این کتاب شامل یک مقدمه ، فهرست و مشروح مطالب (هر دو به صورت جدول ) و فصلی مشتمل بر دستورهایی برای درمان مناسب بیمار است . مؤلف در مقدمه در بارة سبب تألیف کتاب گفته است که آن را برای بی نیاز کردن جوینده از مراجعه به کتابهای مفصّل پزشکی نگاشته ، و کتاب را «قلیل الحجم کثیرالعلم » وصف کرده است (همانجا). قسمت عمدة مطالب کتاب در قالب جدولهایی مانند جداول تقویم نجومی تنظیم شده و احتمالاً ابن جزله در به کارگیری این روش به کتاب

تقویم الصّحّة * ابن بطلان (متوفی ٤٤٤) نظر داشته است (ترجمة فارسی ، بنیاد فرهنگ ایران ، ١٣٥٠ ش ). در دوره های بعد عده ای دیگر، از جمله حُبَیش بن ابراهیم تفلیسی (قرن هفتم ) در تقویم الادویة المفردة و الاغذیة ، از این روش تقلید کردند (

رجوع کنید به محقق ، ص ١٠ـ١١). ابن جزله در این کتاب اطلاعاتی را در بارة ٣٥٢ بیماری در ٤٤ جدول آورده است . هریک از جدولها دوازده خانه دارد: خانة اول نام بیماری ، چهارخانة بعدی

مزاج و سن بیمار و زمان و مکان ابتلا به بیماری ، خانة

ششم درجة بیماری از جهت عادی یا خطرناک بودن ، خانه های هفتم و هشتم سبب بیماری و علامت آن ، خانة نهم تجویز استفراغ و انواع آن ، خانة دهم گواراترین درمان با غذاها

و داروها که از آن به درمان شاهانه (التدبیرالمَلِکی ) تعبیر

شده است ، خانة یازدهم داروهای آسان یاب ، و خانة دوازدهم درمان عمومی (التدبیرالعام ) شامل درمان با دارو یا غذا

یا جراحی (علاج بِالْیَد؛ ص ٤ـ ٥). ابن جزله در فصل پایانی ، به ذکر نکاتی پرداخته که پزشک باید به آنها توجه کند، از جمله نوع و سبب بیماری ، نیرو و مزاج طبیعی و غیرطبیعی بیمار، شرایط زمانی و مکانی ، استفاده نکردن از دارو وقتی که بیماری با غذا درمان شدنی باشد، ترجیح داروهای ضعیف و مفرد بر داروهای قوی و مرکّب ، و توجه به حفظ نیروی بیمار در دورة درمان ( رجوع کنید به ص ٩٦ـ١٠٠).

تقویم الابدان به سبب اختصار و احتوای آن بر مطالب گوناگون پزشکی ، از قدیم موردتوجه بوده و نسخه های متعددی از آن در کتابخانه های دنیا وجود دارد. اهمیت آن به پایه ای بود که بارها آن را ترجمه و تلخیص کردند، از جمله سپهسالار علی فرزند عبداللّه در ٦٤٧ و محمداشرف فرزند شمس الدین محمد

طبیب برای شاه سلیمان صفوی (١٠٧٧ـ ١١٠٥) آن را به فارسی ترجمه کردند. نسخه های متعددی از این ترجمه ها در کتابخانه های ایران و هند و ترکیه و آلمان و انگلستان موجود است ( رجوع کنید به منزوی ، ج ٥، ص ٣٣٨٣ـ ٣٣٨٥؛ ششن و دیگران ، ص ٣١). مختصر تقویم الابدان ، نوشتة عبدالحلیم بن عبداللّه قُوَه لَوی در ١٠٦٦، نیز در کتابخانة دانشگاه استانبول نگهداری می شود (ششن و دیگران ، همانجا). همچنین نسخه های متعددی از متن عربی کتاب در کتابخانه های ایران و کشورهای دیگر وجود دارد (برای ایران رجوع کنید به کتابشناسی نسخ خطی پزشکی ایران ، ص ٧٧ـ ٧٨؛ برای کشورهای دیگر رجوع کنید به بروکلمان ، ج ١، ص ٦٣٩، > ذیل < ، ج ١، ص ٨٨٨؛ ششن و دیگران ، ص ٣٠ـ ٣١؛ اسکندر، ١٩٦٧، ص ١٩٩ـ٢٠٠؛ همو، ١٩٨٤، ص ٨٠). فرج بن سالم در ٦٧٩/١٢٨٠ آن را به لاتینی ترجمه کرد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «ابن جزله »). این ترجمه ابتدا در ١٥٣١، و بار دوم در ١٥٣٣ به چاپ رسید. در ١٥٣٣، میخائیل هِر آن را با نام > جداول صِحَت < به آلمانی ترجمه کرد (همان ، ذیل «ابن بطلان »). این کتاب در همان سال در استراسبورگ به فرانسوی ترجمه شد (ون دایک ، ص ٢٢٠). این کتاب در ١٢٧٥، ١٢٨٥ و ١٣٠٣ در ایران چاپ سنگی (صدری افشار، ص ٢١٣) و در ١٣٣٣ در دمشق چاپ سربی شد (سرکیس ، ج ١، ستون ٦٤).

منابع :
(١) ابن جزله ، کتاب تقویم الابدان فی تدبیر الانسان ، دمشق ١٣٣٣؛
(٢) سرکیس ؛
(٣) رمضان ششن ، جمیل آقپنار، و جواد ایزگی ، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی باللغات العربیة و الترکیة و الفارسیة فی مکتبات ترکیا ، استانبول ١٤٠٤/ ١٩٨٤؛
(٤) غلامحسین صدری افشار، کتابنامة علوم ایران ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٥) کتابشناسی نسخ خطی پزشکی ایران ، تنظیم و تدوین اکرم ارجح و دیگران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٦) مهدی محقق ، «واژه های فارسی در کتاب تقویم الادویة حبیش بن ابراهیم تفلیسی »، نامة فرهنگستان ، سال ٤، ش ٣، (پاییز ١٣٧٧)؛
(٧) احمد منزوی ، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ ش ـ ؛
(٨) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بماهومطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/ ١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛

(٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(١٠) EI ٢ , s.vv. "Ibn Djazla" (by J. Vernet), "Ibn But ¤ la ¦ n" (by J. Schacht);
(١١) A. Z. Iskandar, A catalogue of Arabic manuscripts on medicine and science in the Wellcome Historical Medical Library , London ١٩٦٧;
(١٢) idem, A descriptive list of Arabic manuscripts on medicine and science at the University of California, Los Angeles , Leiden ١٩٨٤.

/ مهدی محقق /