جلایر ، اسماعیل‌ ، نگارگر مشهور دوره‌ ناصری‌ (حك: ١٢٦٤ـ١٣١٣). از تاریخ‌ تولد و مرگ‌ وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. پدرش‌، حاجی‌ محمد زمان‌خان‌ جلایر كلاتی‌ (متوفی‌ ١٢٨٦)، شاعری‌ صوفی‌مسلك‌ و از پیروان‌ محمداسماعیل‌ ازغدی‌، از مشایخ‌ سلسله‌ ذهبیه‌، بود (هدایت‌، ج‌٢، بخش‌١، ص‌٦١١ـ٦١٢). به‌ نوشته‌ معیرالممالك‌ (ص‌٢٧٧) اسماعیل‌ جلایر، در زمان‌ تصدی‌ اعتضادالسلطنه‌ بر وزارت‌ علوم‌ در ١٢٧٥، در دارالفنون‌ كارگاه‌ نقاشی‌ داشت‌ و به‌ شاگردانی‌ نیز آموزش‌ می‌داد. تاریخ‌ ورود وی‌ به‌ دارالفنون‌ مشخص‌ نیست‌؛ در روزنامه‌ ایران‌ ، مورخ‌ ١٢٨٨ (ش‌٥٥، ص‌٣)، از وی‌ به‌ عنوان‌ شاگرد نقاشی‌ در دارالفنون‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌. یكی‌ از استادان‌ جلایر در نقاشی‌، علی‌اكبرِ مزین‌الدوله‌ * بود كه‌ شاگردان‌ بسیاری‌ را در دارالفنون‌ تربیت‌ كرد (اختیار، ص‌١١٤).

در این‌ دوران‌ هنرمندان‌ تحت‌ تأثیر نقاشی‌ غربی‌، از حیث‌ فرم‌ و رنگ‌، شیوه‌های‌ جدید را تجربه‌ می‌كردند. جلایر تحت‌ تأثیر افكار صوفی‌منشانه‌ پدرش‌، بیشتر به‌ كشیدن‌ نقاشیهایی‌ با مضامین‌ مذهبی‌ می‌پرداخت‌، اما اساساً نقاشی‌ بود كه‌ به‌ آزادی‌ عمل‌ خود اهمیت‌ می‌داد و آن‌گونه‌ كه‌ دوست‌ داشت‌ نقاشی‌ می‌كرد (ادیب‌ برومند، مصاحبه‌ مورخ‌ ٥ بهمن‌ ١٣٨٤).

وی‌ در نقاشی‌ با آبرنگ‌، رنگ‌ روغن‌ و سیاه‌ قلم‌، و در نقطه‌پردازی‌ و شبیه‌سازی‌ ماهر بود (كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٧٧)، چنانكه‌ فن‌ سیاه‌ قلم‌ و پرداز را، بعد از میرزابابا * ، به‌ كمال‌ رساند (فتحی‌، ١٣٥١ش‌، ص‌٦٥٣). همچنین‌ از روی‌ خط‌ خوش‌نویسانی‌ چون‌ میرزا غلامرضا خوش‌نویس‌، نقاشی‌ می‌كرد و از تلفیق‌ خط‌ و نقاشی‌ قطعات‌ زیبایی‌ می‌آفرید (معیرالممالك‌، همانجا؛ كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٧٨). حاشیه‌ برخی‌ از تابلوهای‌ جلایر، احتمالاً تحت‌تأثیر شیوه‌های‌ غربی‌ آن‌ دوره‌، مزین‌ به‌ گل‌ و گیاه‌ و درخت‌ و مناظر طبیعی‌ است‌ (ادیب‌ برومند، ١٣٦٦ش‌، ص‌١٢٦). وی‌ در چهره‌نگاری‌ نیز می‌كوشید حالات‌ درونی‌ فرد را نشان‌ دهد (همانجا).

آثار جلایر، به‌جز پنج‌ اثر، بدون‌ تاریخ‌ است‌؛ بنابراین‌، تعقیب‌ سیر تاریخی‌ و تحول‌ هنری‌ او در دوران‌ فعالیتش‌ دشوار است‌. با توجه‌ به‌ آخرین‌ اثر تاریخ‌دار (تابلو گرگ‌ و چوپان‌ )، اسماعیل‌ جلایر تا ١٣٢٠ زنده‌ بوده‌ است‌ (محفوظ‌، ص‌٦٣٦).

مشهورترین‌ تابلو مذهبی‌ وی‌ تابلو رنگ‌ و روغن‌ ذبح‌اسماعیل‌ است‌ كه‌ در كاخ‌ ـ موزه‌ گلستان‌ نگهداری‌ می‌شود. دو تابلو دیگر با این‌ مضمون‌ با رقم‌ اسماعیل‌ وجود دارد (كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٨٠؛ نیز رجوع کنید به ذابح‌،ّ ص‌٤٠). دیگر قطعه‌های‌ رنگ‌ و روغن‌ وی‌ عبارت‌اند از: تصاویر حضرت‌ علی‌ و حسنین‌ علیهم‌السلام‌ با رقم‌ «اسمعیل‌»؛ تصویر میرزا علی‌اصغرخان‌ امین‌السلطان‌ بر روی‌ صندلی‌، منظره‌ زیبایی‌ از طبیعت‌؛ تصویر امپرسیونیستی‌ میرزا حسین‌خان‌ سپهسالار با رقم‌ «عمل‌ نقاش‌ دولت‌ عَلیه‌ ایران‌ اسمعیل‌بن‌ المرحوم‌ حاج‌ زمان‌خان‌ جلایر»؛ بزم‌ ماشاءاللّه‌بیگ‌ و مجلس‌ چای‌خوری‌ دختران‌ دور یك‌ سماور با رقم‌ «اسمعیل‌ ـ غرض‌ نقشی‌ است‌ كز ما بازماند» (فتحی‌، ١٣٤٩ش‌، ص‌٦٣؛ همو، ١٣٥١ش‌، ص‌٦٥٦؛ كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٧٨ـ٨١).

جلایر چندین‌ نقاشیخط‌ و خط‌ همراه‌ با نقاشی‌ دارد كه‌ خط‌ اغلب‌ آنها نستعلیق‌ و ابیاتی‌ از سعدی‌ است‌ كه‌ از این‌ میان‌ می‌توان‌ به‌ نقاشیخطی‌ با زمینه‌ نارنجی‌ و ابیات‌ معروف‌ سعدی‌ در نَعْت‌ پیامبر اكرم‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ (بلغَ العُلی‌'بكماله‌...) در چهار سطر با رقم‌ جلایر در دو جا به‌ صورت‌ «راقمه‌الحقیر اسماعیل‌ جلایر» و «اسماعیل‌المصور الكاتب‌ الجلایر ابن‌المرحوم‌ حاج‌ محمد زمان‌» اشاره‌ كرد (كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٧٨ـ٧٩؛ ریبی‌ ، تصویر١٣٨).

از دیگر شاهكارهای‌ جلایر، مرقعی‌ است‌ شامل‌ هشت‌ قطعه‌ نقاشی‌ سیاه‌ قلم‌ از اقطاب‌ صوفیان‌ ایران‌، شمس‌تبریزی‌، اوحدی‌، بایزید، معصوم‌ علیشاه‌، نورعلیشاه‌، مشتاق‌ علی‌شاه‌، و باباطاهر، و دو قطعه‌ نقاشی‌ گل‌ و بوته‌ و خوشه‌ انگور با رقم‌ «راقمه‌الحقیر اسماعیل‌ جلایر ابن‌الحاجی‌ زمان‌خان‌» به‌ تاریخ‌ ١٢٨٦ (موجود در كتابخانه‌ كاخ‌ـ موزه‌ گلستان‌ رجوع کنید به آتابای‌، ص‌٣٨٦)؛ همچنین‌ نقاشی‌ سیاه‌ قلمی‌ از ناصرالدین‌ شاه‌ سوار بر اسب‌ (موجود در موزه‌ هنرهای‌ معاصر رجوع کنید به كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٨٠). دیگر تابلوهای‌ سیاه‌ قلم‌ جلایر، كه‌ در مجموعه‌های‌ خصوصی‌ نگهداری‌ می‌شوند، عبارت‌اند از: شمایل‌ حضرت‌ امیر و حسنین‌ و ابوذر غفاری‌، مشتاق‌ علی‌شاه‌ كرمانی‌ و باباطاهر، یك‌ كلاهدوز با دستگاه‌ نمدمالی‌، میرزا هدایت‌ وزیر دفتر (وزیر دارایی‌ ناصرالدین‌ شاه‌) و ناصرالدین‌ شاه‌ در جوانی‌ (فتحی‌، ١٣٤٩ش‌، همانجا).

برخی‌ از نقاشیهای‌ آبرنگ‌ جلایر عبارت‌اند از: تابلو ناصرالدین‌ شاه‌ بر روی‌ صندلی‌ با رقم‌ «اسمعیل‌ جلایر، سلخ‌ ربیع‌الثانی‌ سنه‌ ١٢٧٩»، و تابلو آبرنگ‌ حضرت‌ امیرالمؤمنین‌ علیه‌السلام‌ و حسنین‌ با «رقم‌ كمترین‌ فدویان‌ اسمعیل‌ جلایر»، كه‌ در مجموعه‌های‌ خصوصی‌ نگهداری‌ می‌شوند (كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٧٨ـ٨٠). در این‌ اثر سلمان‌ فارسی‌ در بالای‌ سر حضرت‌ تصویر شده‌ است‌. در این‌ تابلو جلایر با رنگ‌مایه‌ (تونالیته‌)های‌ گوناگون‌، خلاقیتهایی‌ به‌كار برده‌ كه‌ بیشتر یادآور ابتكارات‌ نقاشان‌ ماهر و مشهور مغرب‌ زمین‌ است‌. خلق‌ حالات‌ روان‌ شناسانه‌ در چهره‌سازیهای‌ جلایر اعجاب‌ برانگیز است‌. فضای‌ كلی‌ اثر با تركیبی‌ از عناصر نقاشی‌ غرب‌ و چاشنی‌ نقاشی‌ ایرانی‌ ایجاد شده‌ است‌ (ادیب‌ برومند، همان‌ مصاحبه‌). علاوه‌ بر تابلو مذكور، تابلوهای‌ دیگری‌ مانند تصویر شبیه‌سازی‌ غلامرضاخان‌ ندیم‌باشی‌ (رجوع کنید به «عكسها و تصاویر قدیم‌»، ص‌٤٩٨؛ كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٨١)، تصویری‌ از پنج‌تن‌ آل‌عبا (فتحی‌، ١٣٤٩ش‌، همانجا) و نقاشی‌ گرگ‌ و چوپان‌ مورخ‌ ١٣٢٠ (محفوظ‌، همانجا)، از شاهكارهای‌ جلایر به‌شمار می‌آیند.

از اسماعیل‌ جلایر نقاشیهایی‌ بر روی‌ قلمدان‌ روغنی‌ نیز باقی‌مانده‌ است‌ (رجوع کنید به كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌، ج‌١، ص‌٨٠؛ ادیب‌ برومند، ١٣٦٦ش‌، ص‌١٢٧؛ كریم‌زاده‌ تبریزی‌، ١٣٧٩ش‌، ص‌٣٧٠).

تصاویر برخی‌ از كتابهای‌ درسی‌ دارالفنون‌، مانند جواهر التشریح‌، نیز رقم‌ «اسماعیل‌ جلایر» را دارد (ادیب‌ برومند، ١٣٦٦ش‌، همانجا).

علی‌اكبرِ مصور * از شاگردان‌ جلایر بود كه‌ در نقاشی‌ و حجاری‌ و مجسمه‌سازی‌ مهارت‌ داشت‌ (همانجا). به‌ گفته‌ منوچهر جلایر (نوه‌ اسماعیل‌) كمال‌الملك‌ * نیز مدتی‌ شاگرد اسماعیل‌ جلایر بوده‌ است‌ (فتحی‌، ١٣٤٩ش‌، همانجا).

منابع‌:
(١) بدری‌ آتابای‌، فهرست‌ مرقعات‌ كتابخانه‌ سلطنتی، تهران‌ ١٣٥٣ش‌؛
(٢) مریم‌ اختیار، «از كارگاه‌ و بازار تا دانشگاه‌: كارآموزی‌ و تولید هنر در دوره‌ قاجار»، در ویلم‌ فلور، نقاشی‌ و نقاشان‌ دوره‌ قاجار، ترجمه‌ یعقوب‌ آژند، تهران‌ ١٣٨١ش‌؛
(٣) عبدالعلی‌ ادیب‌ برومند، موزه‌ هنرهای‌ ملی‌، تهران‌، مصاحبه‌، ٥ بهمن‌ ١٣٨٤؛
(٤) همو، هنر قلمدان‌ ، به‌كوشش‌ ابوالفضل‌ ذابح‌، تهران‌ ١٣٦٦ش‌؛
(٥) ابوالفضل‌ ذابح‌، راهنمای‌ موزه‌ هنرهای‌ تزئینی‌ ایران‌ ، با ترجمه‌ انگلیسی‌ كلود كرباسی‌، [ تهران‌ ] ١٣٦٣ش‌؛
(٦) «عكسها و تصاویر قدیم‌: چهره‌ دیگر از ناصرالدین‌شاه‌»، راهنمای‌ كتاب‌ ، سال‌١٦، ضمیمه‌ ش‌٧ـ٩ (مهر ـ آذر ١٣٥٢)؛
(٧) نصرت‌اللّه‌ فتحی‌، «تصاویر و عكسهای‌ قدیم‌: نقاشیهای‌ اسماعیل‌ جلایر»، راهنمای‌ كتاب‌ ، سال‌١٥، ش‌٧ـ٩ (مهر ـ آذر ١٣٥١)؛
(٨) همو، «صورتگر بزرگ‌ عهد قاجار»، نگین‌ ، ش‌٥٩ (فروردین‌ ١٣٤٩)؛
(٩) محمدعلی‌ كریم‌زاده‌ تبریزی‌، احوال‌ و آثار نقاشان‌ قدیم‌ ایران‌ و برخی‌ از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی‌، لندن‌ ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش‌؛
(١٠) همو، قلمدان‌ و سایر صنایع‌ روغنی‌ ایران‌ ، لندن‌ ١٣٧٩ش‌؛
(١١) حسینعلی‌ محفوظ‌، «كتب‌ خطی‌ فارسی‌ در كتابخانه‌ موزه‌ عراق‌ در بغداد»، دانش‌ ، سال‌٣، ش‌١١ و ١٢ (شهریور ١٣٣٤)؛
(١٢) دوستعلی‌ معیرالممالك‌، رجال‌ عصر ناصری‌، تهران‌ ١٣٦١ش‌؛
(١٣) رضاقلی‌بن‌ محمدهادی‌ هدایت‌، مجمع‌ الفصحاء ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ ١٣٨٢ش‌؛

(١٤) Julian Raby, Qajar portraits , London ١٩٩٩.

/ سهیلا شیرجی‌ /

تصاویر این مدخل:
نقاشی سیاه قلم نورعلیشاه، اثر اسماعیل جلایر منبع: محمد حسن سمسار، کاخ گلستان: گزینه ای از شاهکارهای نگارگری و خوشنویسی، عکس از: سعید محمودی از ناوه، تهران ١٣٧٩ش، لوحه ٢١٩