ثِقَةُالاسلام ، عنوانی عام برای احترام و تعظیم عالمان امامیه ؛ لقب خاص محمدبن یعقوب کلینی * ؛ و در دهه های اخیر، نشان دهندة سطح معیّنی از دانشهای حوزوی .

«ثقة » در لغت به معنای فرد معتمد و امین است ( رجوع کنید بهابن دُرَید؛ جوهری ؛ ابن منظور؛ ذیل «وثق ») و در اصطلاح علم رجال ، از الفاظی است که صراحتاً بر توثیق و تعدیلِ راوی دلالت دارد ( رجوع کنید به شهیدثانی ، ص ٢٠٣ـ٢٠٤؛ مدیرشانه چی ، ١٣٥٦ ش ، ص ١١٢ـ١١٣). به نظر می رسد که در ترکیب «ثقة الاسلام »، معنای لغوی آن موردنظر است و ثقة الاسلام در این معنا، مفهوم اصطلاحی «ثقة » را نیز افاده می کند.

ثقة الاسلام نخستین بار برای محمدبن یعقوب کلینی (متوفی ٣٢٩) صاحب کتاب کافی به کار رفته است (مدرس تبریزی ، ج ٥، ص ٧٩) و حتی آن را لقب خاص وی دانسته اند ( رجوع کنید به عمیدی ، ص ٧٣) به طوری که منظور از ثقة الاسلام ، اگر به صورت مطلق و بدون قرینه به کار رود، کلینی است (برای نمونه رجوع کنید به بحرانی ، ج ٢١، ص ١٣٤، ٢٠٥، ج ٢٢، ص ٦٣٩؛ نوری ، ج ٣، ص ٤٧٩، ٤٨٣). به نظر مدیرشانه چی ، کلینی در عصر خود، به ثقة الاسلام معروف بوده (١٣٦٢ ش ، ص ٧٥)، اما وی دلیلی برای این ادعا ذکر نکرده است . ظاهراً نخستین کسی که این عنوان را در تألیفاتش برای کلینی به کار برده ، شیخ بهائی است (برای نمونه رجوع کنید به شیخ بهائی ، ١٣٧٢ ش ، ص ٩٨، ١٠٢؛ همو، ١٤١٣، ص ٤٣٦). پس از وی ، بسیاری از عالمان امامیه ، کلینی را با این عنوان یاد کرده اند (برای نمونه رجوع کنید بهحرّعاملی ، ج ٣٠، ص ١٥٣؛ مجلسی ، ج ٥، ص ٥، پانویس ١، ج ٣١، ص ٣٣، ج ٥٥، ص ٣٦٣؛ فاضل هندی ، ج ١، ص ١٩٥؛ نراقی ، ص ٩٨، ١١١، ٢٢٠؛ قمی ، ١٣٥٧ـ ١٣٥٨، ج ٣، ص ٩٨).

قمی (١٣٢٧، ج ٢، ص ٦٥٨) ملقب شدن کلینی را به این عنوان ، بدان سبب می داند که جلالت شأن وی در نظر هر دو فرقة شیعه و اهل سنّت مسلّم است و عامه و خاصه در فتواها به او رجوع می کرده اند. ظاهراً این وجه کمابیش در مورد غالب متقدمان و متأخرانی که لقب «ثقة الاسلام »، چه به صورت عنوانی عام و چه به گونة لقبی خاص ، برایشان به کار رفته نیز صحیح است . مثلاً، مازندرانی در شرح اصول الکافی (ج ٩، ص ٣٥٩) و مجلسی در بحارالانوار (ج ١٠٥، ص ٤٨) که از شیخ طوسی (متوفی ٤٦٠) و طَبرِسی (متوفی ٥٤٨) با این لقب یاد کرده اند، احتمالاً با توجه به همین ویژگی آن دو بوده است .

عنوان ثقة الاسلام در یکی دو سدة اخیر، برای محصلان سطوح مقدماتی علوم دینی و نیز روحانیانی که در همان سطوح علمی قرار دارند، به کار می رود و برای صاحبان مقامات بالای علمی و دینی ، عنوان «آیة اللّه » یا «آیة اللّه العُظمی '» رایج شده است (ضوابطی ، ص ٢٠٢؛ نیز رجوع کنید بهمتینی ، ص ٥٨٠ ـ٦٠١). در عین حال ، عنوان ثقة الاسلام برای برخی بزرگان ، برای احترام و با نظر به معنای لغوی آن به کار رفته است (برای نمونه رجوع کنید به قمی ، ١٣٥٧ـ ١٣٥٨، ج ٢، ص ٤٠٤، ج ٣، ص ١٩٨، که وی از استادش ، محدّث نوری ، و عبدالحسین شرف الدین با این عنوان یاد کرده است ) و برخی علما نیز به این لقب شهرت پیدا کرده اند ( رجوع کنید بهناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، مقدمه ، ص ٢٣٨، ٣٣٦، ٥٣٧، ٥٥٠، بخش ٢، ج ٤، ص ١٣، ١١٦، ج ٥ ، ص ٣٨٦، ٤٦٥). از مشهورترینِ ایشان حاج آقا نوراللّه اصفهانی * ( رجوع کنید بهالاسلام ، ص ٤) و ثقة الاسلامِ تبریزی * درخور ذکرند.

منابع :
(١) ابن درید، کتاب جمهرة اللغة ، چاپ رمزی منیر بعلبکی ، بیروت ١٩٨٧ـ ١٩٨٨؛
(٢) ابن منظور؛
(٣) الاسلام ( گفتگوی صفاخانة اصفهان )، سال ١ (رمضان ١٣٢٠)؛
(٤) یوسف بن احمد بحرانی ، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة ، قم ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار،

(٥) بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٦) حرّعاملی ؛
(٧) زین الدین بن علی شهید ثانی ، الرعایة فی علم الدرایة ، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال ، قم ١٤٠٨؛
(٨) محمدبن حسین شیخ بهائی ، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین ، مع تعلیقات محمداسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی ، چاپ مهدی رجایی ، مشهد ١٣٧٢ ش ؛
(٩) همو، الوجیزة فی الدرایة ، چاپ ماجد غرباوی ، در تراثنا ، سال ٨ ، ش ٣ و ٤ (رجب ـ ذیحجة ١٤١٣)؛
(١٠) مهدی ضوابطی ، پژوهشی در نظام طلبگی ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١١) ثامر هاشم حبیب عمیدی ، الشیخ الکلینی البغدادی و کتابه الکافی : الفروع ، قم ١٣٧٢ ش ؛
(١٢) محمدبن حسن فاضل هندی ، کشف اللثام ، چاپ سنگی تهران ١٢٧١ـ١٢٧٤، چاپ افست قم ١٤٠٥؛
(١٣) عباس قمی ، فوائدالرضویة : زندگی علمای مذهب شیعه ، تهران ?( ١٣٢٧ش ) ؛
(١٤) همو، کتاب الکنی و الالقاب ، صیدا ١٣٥٧ـ ١٣٥٨، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٥) محمدصالح بن احمد مازندرانی ، شرح اصول الکافی ، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی ، چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(١٦) جلال متینی ، «بحثی در بارة سابقة تاریخی القاب و عناوین علما در مذهب شیعه »، ایران نامه ، سال ١، ش ٤ (تابستان ١٣٦٢)؛
(١٧) مجلسی ؛
(١٨) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٩) کاظم مدیر شانه چی ، درایة الحدیث ، مشهد ١٣٥٦ ش ؛
(٢٠) همو، علم الحدیث ، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٢١) محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی ، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی ، تهران ١٣٧٦ـ١٣٧٧ ش ؛
(٢٢) احمدبن محمدمهدی نراقی ، عوائد الایام ، قم ١٤٠٨؛
(٢٣) حسین بن محمدتقی نوری ، خاتمة مستدرک الوسائل ، قم ١٤١٥ـ١٤٢٠.

/ محمدعلی مولوی /