دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٢٠
تورانشاه (٣) ، جلال الدین محمد، وزیر شاه شجاع و ممدوح حافظ . از تاریخ تولد و آغاز زندگی او اطلاعی در دست نیست . تورانشاه به دستور شاه شجاع (حک : ٧٥٩ـ٧٨٦) حاکم ابرقو شد. در ٧٦٥، شاه شجاع در جنگ با برادرش ، شاه محمود، به ابرقو گریخت و تورانشاه از وی استقبال کرد (کتبی ، ص ٨٩ ـ٩١؛ میرخواند، ج ٤، ص ٥٢١ ـ٥٢٣؛ خواندمیر، ١٣١٧ش ، ص ٢٤٩). در ٧٦٦ شاه محمود، شیراز را محاصره کرد و شاه رکن الدین حسن ، وزیر شاه شجاع ، نامه ای به وی داد که در آن تورانشاه وعدة گشودن دروازة شیراز را به شاه محمود داده بود. اما محقق شد که شاه رکن الدین بر ضد تورانشاه توطئه و این نامه را جعل کرده است ؛ ازینرو به دستور شاه شجاع ، به قتل رسید و تورانشاه در ٧٦٦ وزیر شد (کتبی ، ص ٩٨؛ میرخواند، ج ٤، ص ٥٣٦ ـ ٥٣٨؛ خواندمیر، ١٣١٧ ش ، ص ٢٤٩ـ٢٥٢؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ج ٣، ص ٣٠٤ـ ٣٠٥؛ قس فسائی ، ج ١، ص ٣١٢ـ٣١٤، که تاریخ این انتصاب را ٧٧٠ نوشته است ).
تورانشاه در لشکرکشی شاه شجاع به کرمان در ٧٦٥ ق ، برای بر انداختن دولتشاه (دولتشاه بکاول ) حضور داشت . چون شاه شجاع به دولتشاه وعدة عفو داد، دولتشاه با اطلاع از نفوذ کلام تورانشاه در شاه ، برای اطمینان خاطر خویش ، خواهان حضور تورانشاه شد و توسط وی درخواستهایش را به عرض شاه رسانید که پذیرفته شد. در پی آن لشکر دولتشاه تسلیم و خود او نیز عفو گردید، اما چون بعداً اندیشة غدر کرد، کشته شد. (کتبی ، ص ٩١؛ میرخواند، ج ٤، ص ٥٢٤). در ٧٨٥ وقتی شاه شجاع تبریز را گرفت و قصد تصرف سایر شهرها را داشت ، تورانشاه را به تسخیر اصفهان فرستاد (حافظ ابرو، بخش ١، ص ٢٠٠). در ٧٨٦ شاه شجاع درگذشت و تورانشاه مدتی وزیر زین العابدین ، فرزند و جانشین وی ، شد (خواندمیر، ١٣١٧ ش ، ص ٢٤٩). تورانشاه در ٧٨٧ درگذشت .
تورانشاه به حافظ محبت زیادی داشت و حافظ نیز از او با تعابیر آصف ثانی ، آصف دوران ، خواجه ، وزیر، خواجة جهان یاد کرده و عدالت و رعیت پروری وی را ستوده است (حافظ ، ص ٣٥، ٢٣٦، ٢٤٤ـ ٢٤٥،٣٣٦؛ کتبی ، ص ٩٨ـ٩٩؛ غنی ، ج ١، ص ٢٦٧ـ ٢٦٨؛ ستوده ، ج ١، ص ١٦٠ـ١٦١).
منابع :
(١) شمس الدین محمدحافظ ، دیوان ، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢) عبداللّه بن لطف اللّه حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی ، بخش ١، چاپ خانبابا بیانی ، تهران ١٣١٧ ش ؛
(٣) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) همو، دستورالوزراء ، چاپ سعید نفیسی ، تهران ١٣١٧ ش ؛
(٥) حسینقلی ستوده ، تاریخ آل مظفر ، تهران ١٣٤٦ـ ١٣٤٧ ش ؛
(٦) قاسم غنی ، بحث در آثار و افکار و احوال حافظ ، ج ١، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٧) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨) محمود کتبی ، تاریخ آل مظفر ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٩) میرخواند.
/ منیژه ربیعی /