پوپ ، آرتوراپهام ،خاورشناسامریکایی ،پژوهشگرو پیشگام در مطالعة هنرهای آسیایی بویژه هنر ایرانی

واسلامی وسازمانده مهمترین کنگره های بین المللی هنرو باستانشناسی ایران . وی در بهمن ١٢٥٩/ فوریة ١٨٨١

در شهر فنیکس ایالت رود آیلند در خانواده ای پیوریتن متولد شد. در دانشگاههای براون ، کرنل و هاروارد در رشتة فلسفه تحصیل کرد و به علت بیماری از اتمام دورة دکتری بازماند. پس از ازدواجی ناموفق با برتاکلارک بار دوم با فیلیس اکرمن ازدواج کرد ( > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ ١٩٦٩ < ، ص ٣٢٤٩، ٣٣٤٠) که پژوهشگری در حوزة هنر، بویژه شمایل نگاری و منسوجات ایران ، و صاحب تألیفاتی دربارة تاریخ ایران بود و در تدوین > بررسی هنر ایران از پیش از تاریخ تا عصر حاضر < سهم ویژه ای داشت (همان ، ص ٣٢١١؛ برای آثار وی رجوع کنید به فرهنگ خاورشناسان ، ذیل «اکرمن ، فیلیس »). پوپ سالهای ١٢٨٩ـ١٢٩٦ ش /١٩١٠ تا ١٩١٧ را صرف تدریس فلسفه در دانشگاه کالیفرنیا و سپس امهرست کرد، سپس تدریس در دانشگاه را رها کرد و در زمان جنگ جهانی اول به ارتش پیوست . او پس از این دوره منحصراً به فعالیت در حوزة هنر پرداخت ( > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ١٩٦٩ < ، ص ٣٢٥٠،٣٣٤٠). در ١٢٩٩ ش / ١٩٢٠ مدیریت موزة هنر کالیفرنیا در سانفرانسیسکو را برعهده گرفت و از ١٣٠٣تا ١٣١١ ش /١٩٢٤ تا ١٩٣٢ مشاور هنر اسلامی در مؤسسة هنر شیکاگو ، مشاور هنری و عضو هیئت امنای موزة منسوجات کلمبیا بود (همان ، ص ٣٢٥٠،٣٣٤٠؛ ذکاء، ص ١٧٤). وی همچنین مستشار صنایع مستظرفة ایران در مؤسسة صنعتی پنسیلوانیا بود (سحاب ، ص ٢٨٢).

پوپ مطالعات جدی در زمینة هنر ایران را با مطالعه دربارة نقوش یک قالی ایرانی شروع کرد ( > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ ١٩٦٩ < ، ص ٣٢٥٥). در دهة ١٣٠٠ ش /١٩٢٠، به اتفاق جمعی از علاقه مندان به هنر ایران ، انجمن هنر ایران را که تهیه کنندة سرمایة هیئتهای اعزامی به ایران بود ایجاد کرد (لیشتن اشتتر ، ص ٢٧٦). وی نخستین بار در ١٣٠٤ ش به قصد خرید آثار هنری برای موزة شیکاگو به ایران سفر کرد ( > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ١٩٦٩ < ، ص ٣٢٥٠) و از ١٣٠٤ ش / ١٩٢٥ به بعد سرپرستی بیست هیئت تحقیقاتی اعزامی به ایران را برعهده داشت ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل مادّه ). مهمترین سفر پوپ به ایران در اردیبهشت ١٣٠٤ش / آوریل ١٩٢٥ و به دعوت حسین علاء، وزیر مختار ایران در امریکا، صورت گرفت . او در منزل سردار اسعد بختیاری و در حضور دولتمردان ایرانی سخنرانی مؤثر و جامعی دربارة سیر تاریخی هنر ایران ، تأثیر آن بر سایر فرهنگها (خصوصاً غرب )، ویژگیهای هنر ایرانی ، وضع رو به انحطاط و اقدامات لازم برای احیای آن ایراد کرد (صدیق ، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٤ ؛ پوپ ، ١٣٥٥ش ، مقدمة صدیق ، ص ٥، برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به ص ١١ـ٦٣). در این زمان پوپ رئیس بخش صنایع (هنرهای ) خاور نزدیک در مؤسسة صنایع ظریفة شیکاگو بود (صدیق ، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ١، ص ٢٥٩).تأثیر این سخنرانی بر سران حکومت ، ازجمله رضاخان پهلوی که درآن زمان سردار سپه بود، قابل توجه بود و موجب حرکتی عظیم در جهت بازسازی بناهای تاریخی رو به زوال ، حفظ آثارملی و تاریخی ، احیای صنایع ،تشویق هنرمندان وایجاد مدارس هنری و موزه ها شد(صدیق ، ١٣٥٢ ش ، همانجا؛ همو، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ١، ص ٢٦٠ـ ٢٦١؛ ترجمة فارسی این سخنرانی در ضمیمة سال اول مجلة تعلیم و تربیت با عنوان «صنایع ایران در گذشته و در آینده » چاپ شد و بعدها با اصلاحاتی ، تحت عنوان هنر ایران در گذشته و آینده انتشار یافت ). در پی این سخنرانی انجمن ایران و امریکا تأسیس شد که پس از جنگ جهانی دوم توسعة بسیار یافت (پوپ ، ١٣٥٥ش ، مؤخرة صدیق ، ص ٦٨).

پوپ در ١٣٠٥ ش / ١٩٢٦ نخستین کنگره و نمایشگاه بین المللی هنر و باستانشناسی ایران را با حمایت انجمن هنر ایران برگزار کرد (همان ، ص ٦٧ـ ٦٨؛ > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ١٩٦٩ < ؛ لیشتن اشتتر، همانجاها؛ رجوع کنید به ادامه مقاله ) و پس از این کنگره ، «انجمن هنر ایران » از ١٣٠٧ش /١٩٢٨ با عنوان مؤسسة امریکایی هنر و باستانشناسی ایران به مدیریت پوپ در نیویورک آغاز به کار کرد («آرتور اپهام پوپ »، ص ٥٠٥؛ لیشتن اشتتر، همانجا؛ قس پیرنیا، ج ٢، ص ١٦٢٠، که سال ١٩٣٠ را ضبط کرده است ). سپس پوپ در اولین سفر پژوهشی خود به ایران کوشید تا گزارش مصوَّری از معماری ایران تهیه کند. به توصیة حسین علاء، رضاشاه در برابر منع مذهبی و بدگمانی عموم ایستاد و اجازه داد تا پوپ و همراهانش به مساجد و بناهای مذهبی وارد شوند و پژوهشها و عکسبرداریهای لازم را انجام دهند (پوپ ، ١٩٦٥، مقدمه ؛ «آرتور اپهام پوپ »، همانجا). اقدامات وی سبب شناسایی بسیاری از آثار تاریخی ایران شد. وی بیش از ده هزار قطعه عکس از آثار معماری ایران فراهم کرد که با آنها نمایشگاههای متعددی در سراسر دنیا برگزار شد (ذکاء، ص ١٧٤ـ١٧٥). در تهیة عکسهای پوپ ، آنتوان سوریوگین ، مرتضی رستمی و اسد بهروزان همکاری داشتند (همان ، ص ١٧٧). از پوپ به عنوان یکی از پیشگامان تاریخ عکاسی ایران یاد می شود (همان ، ص ١٧٤).

در دهة ١٣١٠ ش /١٩٣٠، به دنبال برکناری عده ای از خبرگانِ بنام تاریخ تمدن آسیا از دانشگاههای اروپا از سوی نازیها، پوپ مدرسة مطالعات آسیایی را ایجاد کرد. او با جذب این متخصصان و بر اساس نگرش خویش از «یکپارچگی آسیا» این مدرسه را وسعت بخشید. در نظر او یکپارچگی آسیا یعنی ارتباط فرهنگهای گوناگون آسیا از نظر مفاهیم هنری و مذهبی . این مؤسسه با برخورداری از متخصصانی در زمینة آشورشناسی ، اسلام شناسی ، ایرانشناسی ، نژادشناسی ، فلسفه ، زبانشناسی ، اقتصاد، جامعه شناسی (بویژه در حوزة خاورمیانه و آسیا) و آموزش زبانهای سانسکریت ، عربی ، عبری ، فارسی (باستان و جدید)، حبشی ، چینی و حتی تبتی و ویتنامی ، سرانجام توانست مؤسسه ای با مجوز صدور مدارج بالای علمی شود (لیشتن اشتتر، ص ٢٧٦ـ٢٧٧). در آموزشها و پژوهشهای این مدرسه ، ایران همیشه مقدم بود («آرتور اپهام پوپ »، ص ٥٠٥ ـ ٥٠٦). کثرت مطالعات آسیایی طی دهة ١٣٤٠ ش / ١٩٦٠ در امریکا مدیون انگیزه ای بود که پوپ ایجاد کرده بود (لیشتن اشتتر، ص ٢٧٧). مدرسه و مؤسسة امریکایی هنر و باستانشناسی ایران بتدریج توسعه یافت و از ١٣٢٦ ش /١٩٤٧ به مؤسسه آسیایی تبدیل شدند (همانجا؛ صبا، ص ٢٤٠). بسیاری از ایرانشناسان نیم قرن اخیر امریکا با هنر و زبانهای ایرانی در این مؤسسه آشنا شدند (طاووسی ، ص ١٠٥). مؤسسة آسیایی در ١٣٤٥ش به دعوت دولت ایران از امریکا به ایران (شیراز) منتقل و وابسته به دانشگاه پهلوی شد و به دنبال آن پوپ و اکرمن برای همیشه به ایران آمدند (بحرالعلومی ، ١٣٥٥ش ، ص ٤٢٧؛ نیز رجوع کنید به > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ١٩٦٩ <، ص ٣٣٠٩). ظاهراً مکان اولیة مؤسسة آسیایی خانة پوپ بود و سپس در نارنجستان ، از مواریث قوام الملک شیرازی ، مستقر شد ( پژوهشنامة مؤسسة آسیائی ، ص الف ). بخشی از فعالیت این مؤسسه درایران معطوف به حمایت از باستانشناسانی بود که برای کاوش به ایران می آمدند (پوپ

و اکرمن ، ص ٢٢). پوپ بنیانگذار مجلة «پژوهشنامة مؤسسه آسیایی » نیز بود (موسوی گرمارودی ، ص ٢٠)، این مؤسسه پس از انقلاب اسلامی ایران منحل شد (طاووسی ، ص ١١٢، پی نوشت ٨). در دهة ١٣١٠ ش / ١٩٣٠ پوپ و هرتسفلد در ایران فعال بودند و حفاریهایی در بیشاپور، نیشاپور، پرسپولیس ، ری و دیگر شهرها انجام دادند ( > فرهنگ هنر < ، ج ١٥، ص ٨٩٩).

کنگره هاونمایشگاههای بین المللی هنروباستانشناسی ایران . بخش عمده ای از شهرت پوپ به سبب برگزاری و سازماندهی مهمترین کنگره های بین المللی هنر و باستانشناسی ایران است ،از جمله :١٣٠٦ش /١٩٢٦ در فیلادلفیا؛ ١٣٠٩ش / ١٩٣١ در لندن با همکاری مینورسکی ؛ ١٣١٤ ش / ١٩٣٥ در لنینگراد و مسکو. این کنگره ها و نمایشگاههای همراه آنها سهم مهمی در شناساندن اهمیت تمدن ایران به دنیا داشتند (طاهری ، ص ٢٦٠، ٤٤٦؛ صدیق ، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ٢، ص ٢٦٣ـ ٢٦٤). به دنبال برگزاری این نمایشگاهها، دربارة هنر ایران کتابهای مرجع زیادی منتشر شد (برای نمونه نگارگری ایران اثر بینیون و ویلکینسون که با نام سیرتاریخ نقاشی ایرانی در ١٣٦٧ ش ترجمه شده است ). امریکا، انگلیس و روسیه ، به دلیل رقابتهایی که بر سر مسائل ایران با یکدیگر داشتند در برپایی چنین نمایشگاههایی دخالت و حساسیت ویژه ای از خود نشان می دادند (برای نمونه رجوع کنید به صدیق ، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ٢، ص ٢٦٤). دولت ایران نیز در برگزاری این نمایشگاهها سهیم بود (پوپ ، ١٣٥٥ ش ، مؤخرة صدیق ، ص ٦٨).

دو کنگرة دیگر، یکی در ١٣٣٩ش /١٩٦٠ در نیویورک و واشنگتن و دیگری در ١٣٤٧ش /١٩٦٨ در تهران و اصفهان و شیراز، برگزار و نتایج آنها در تکمیل > بررسی هنر ایران < در چند جلد چاپ و منتشر شد (همان ، ص ٦٩؛ برای سخنرانیهای این کنگره ها رجوع کنید به دانشگاه شیراز، کتابخانه میرزای شیرازی ، مجموعة ایرانشناسی پروفسور پوپ ). در کنگرة چهارم که در نیویورک تشکیل شد، پوپ و گیرشمن و اریک اشمیت نشان درجة یک دانش دریافت کردند (صدیق ، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ٣، ص ٣٥٤ـ٣٥٥). در همین کنگره پوپ تقاضا کرد که پس از مرگ در ایران (اصفهان ) به خاک سپرده شود (پوپ ، ١٣٥٥ ش ، مؤخرة صدیق ، ص ٧٠). نمایشگاههایی که پوپ به همراه هر کدام از کنگره ها برگزار کرد همچنان در زمرة مهمترین نمایشگاههای هنر ایران به شمار می رود. فعالیتهای پوپ و این کنگره ها تأثیر قابل توجهی بر بازار صنایع دستی و هنری ایران داشت (صدیق ، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٥ ).

پوپ در ١٣١٤ش / ١٩٣٥ به عضویت فرهنگستان ایران درآمد و از ١٣١٥ش / ١٩٣٦ استاد افتخاری تاریخ هنر ایرانی در دانشگاه تهران بود. او در سالهای فعالیت خود نشانهای متعددی از دولت ایران دریافت داشت ( همان ، ص ٥٦ ؛ دایرة المعارف فارسی ، همانجا).

پوپ در شهریور ١٣٤٨ درگذشت و در اصفهان در کنار پل خواجو و در مقبره ای که محسن فروغی به سبک معماری قرن پنجم طراحی کرده بود، به خاک سپرده شد ( > بررسی هنر ایران : مطالعات جدید ١٩٦٠ـ١٩٦٩ < ، ص ٣٢٢١،٣٣٤٢؛ بحرالعلومی ، ١٣٥٥ ش ، ص ٤٢٧ـ ٤٢٨؛ صدیق ، ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ، ج ٣، ص ٣٦٧). همسرش نیز در پنجم بهمن ١٣٥٥ درگذشت و در کنار پوپ به خاک سپرده شد (بحرالعلومی ، ١٣٥٦ ش ، ص ١٥٢). آرشیو بزرگ عکسهایی که پوپ طی سالها فراهم آورده بود، اکنون در موزة نارنجستان نگهداری می شود (طاووسی ، ص ١٠٩) و شماری از این عکسها نیز در کتابخانة ملی ایران موجود است . مجموعه ای از پارچه ها و فرشهای کهن و آثار عتیقة ایران و جهان که او گرد آورده بود، اکنون در موزة نارنجستان است . کتابخانة ارزشمند وی ، شامل کتابهای بسیاری دربارة تاریخ ، باستانشناسی ، هنر و زبانهای ایرانی ، در کتابخانة میرزای شیرازی دانشگاه شیراز به شکل مجموعه ای مستقل و با نام مجموعة ایرانشناسی پروفسور پوپ نگهداری می شود (همان ، ص ١٠٩، ١١٢، پی نوشت ٧).

پوپ پنجاه سال از عمر خود را صرف مطالعه دربارة ایران و هنر ایران کرد و برای اولین بار، بررسی نظام مندی از پیشرفت هنری ایران ارائه داد که تمامی تنوع و در عین حال یکپارچگی هنر ایران را در گسترة وسیع زمانیش دربر می گرفت (لیشتن اشتتر، ص ٢٧٦؛ صدیق ، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٣ ). ارزشمندترین اثر پوپ > بررسی هنر ایران از زمانهای پیش از تاریخ تا عصر حاضر < ، چاپ اول در ١٩٣٨ـ ١٩٣٩ در شش مجلد، چاپ دوم در ١٩٦٤ در دوازده مجلد ( سیزده مجلد ) و چاپ سوم در ١٩٧٧ در شانزده مجلد ( پوپ ، ١٣٥٥، ص ٦٩؛ طاووسی ، ص ١٠٦) است که هنوز در تاریخ هنر ایران کتابی جامع محسوب می شود. این کتاب نخستین بار در ١٩٢٦ در دو جلد طرحریزی شد، اما هنگامی که در نمایشگاه بین المللی لندن حجم عظیمی از موضوعات ناشناخته و ثمرة پژوهشهای معماری در ایران مطرح شد، طرح اولیه گسترش یافت (پوپ ، ١٩٧٧، ج ١، مقدمه ، ص XIV XV- ). نتیجة سالها پژوهش پوپ ، آرشیو عکس ارزشمند وی ، و نتایج کنگره های بین المللی هنر و باستانشناسی ایران در این کتاب گرد آمده است . در تهیة این کتاب هفتاد نفر از ایرانشناسان و متخصصان برجستة هنر ایران با پوپ همکاری داشته اند (طاووسی ، همانجا).

دیگر آثار پوپ اینهاست : > مقدمه ای بر هنر ایران < (١٩٣١)؛ شاهکارهای هنر ایران (١٩٤٥) که در ١٣٤٨ش / ١٩٥٩ به فارسی ترجمه و منتشر شد (همانجا)؛ معماری ایران (١٩٦٥) که دو ترجمة فارسی از آن موجود است . در این کتاب پوپ معنی و هدف آثار معماری ایران را پیش از هر چیز مذهبی می داند. به اعتقاد او این ویژگی ، که در همة هنرهای آسیایی نهفته است ، سبب یگانگی و تداوم معماری ایران و نخستین سرچشمة ویژگی عاطفی آن آثار است (پوپ ،١٣٦٥ ش ، دیباچه ، ص ٩)؛ آشنایی با مینیاتورهای ایران . از وی مقالات متعددی در زمینة هنر ایران به فارسی ترجمه شده است ( رجوع کنید به افشار، ج ١، ص ١٩٦، ٣٤٠، ج ٣، ص ١٠١، ١٠٥، ١٠٨، ١٠٩). بسیاری از مقالات وی که به فارسی ترجمه شده از کتاب > بررسی هنر ایران < برگرفته شده اند (برای اطلاع از مقالات دیگر رجوع کنید به پیرسون ، ١٩٧٤، ص ٢١٣، ٢٢٧، ٢٥٠، ٣٠٥، تکملة ٤، ص ٨٢، ٨٤، ٢٨٣؛ همو، ١٩٧٥، ص ٢٦٣؛ ماهیار نوابی ، ج ٣، ص ٣٨١، ج ٥، ص ٣٣٧). شیوة مقایسة پوپ بین آثار هنری جهان نشان از ذهن فلسفی و تسلط او بر تاریخ ، هنر و فرهنگ سرزمینهای مورد بحث دارد (برای نمونه رجوع کنید به پوپ ،١٣٥٠ ش ، ص ٢٣ـ ٥٨).

منابع :
(١) «آرتور اپهام پوپ »، ترجمة مهوش ابوالضیاء، راهنمای کتاب ، سال ١٢، ش ٩ـ١٠ (آذرـ دی ١٣٤٨)؛
(٢) ایرج افشار، فهرست مقالات فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ؛
(٣) حسین بحرالعلومی ، «ایرانشناسی که به ایران عشق می ورزید و بزرگترین آرزویش این بود که در ایران بخاک سپرده شود»، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی ، سال ٢٤، ش ١ و ٢ (بهار و تابستان ١٣٥٦)؛
(٤) همو، کارنامة انجمن آثار ملّی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٥) پژوهشنامة مؤسسة آسیائی ، ش ٢ (بهار ١٣٥٤)؛
آرتور اپهام پوپ ،

(٦) معماری ایران : پیروزی شکل و رنگ ، ترجمة کرامت الله افسر، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٧) همو، «مقام هنر ایرانی : اهمیت و کیفیت هنر ایرانی »، فرهنگ و زندگی ، ش ٤ـ٥ (اردیبهشت ١٣٥٠)؛
(٨) همو، هنر ایران در گذشته و آینده ، ترجمة عیسی صدیق ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩) آرتور اپهام پوپ و فیلیس اکرمن ، «ایران عشق من ، زندگی من و وطن من است »(مصاحبه )،تلاش ،ش ١٨ (شهریور ـ مهر ١٣٤٨)؛
(١٠) حسن پیرنیا، ایران باستان ، یا، تاریخ مفصّل ایران قدیم ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١١) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(١٢) یحیی ذکاء، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٣) ابوالقاسم سحاب ، فرهنگ خاورشناسان ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٤) ژان سواژه ، مدخل تاریخ شرق اسلامی ، ترجمة نوش آفرین انصاری (محقق )، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٥) محسن صبا، «تاریخچه ایرانشناسی در انگلستان وامریکای شمالی »، فرهنگ ایران زمین ، ج ١٢ (شهریور ١٣٤٤)؛
(١٦) عیسی صدیق ، چهل گفتار: دربارة سالگردهای تاریخی یادبود دانشمندان معاصر تاریخ و فرهنگ ایران ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(١٧) همو، یادگار عمر ، تهران ١٣٣٨ـ١٣٥٦ ش ؛
(١٨) محمود طاووسی ، «آشنایی در دیار ما»، فارس شناخت ، سال ١، ش ١ (بهار ١٣٧٨)؛
(١٩) ابوالقاسم طاهری ، سیر فرهنگ ایران در بریتانیا، یا، تاریخ دویست سالة مطالعات ایرانی ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٢٠) فرهنگ خاورشناسان : زندگینامه و کتاب شناسی ایران شناسان و اسلام شناسان ، ج ١، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢١) علی موسوی گرمارودی ، مجموعه مقالات انجمن وارة بررسی مسائل ایرانشناسی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٢) عزت الله نگهبان ، مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛

(٢٣) The Dictionary of art , ed. Jane Turner, Willard, Ohio ١٩٩٦;
(٢٤) Ilse Lichtenstadter, "In memoriam Arthur Upham Pope", International Journal of Middle East studies , vol.١ (١٩٧٠);
(٢٥) Yahya Ma ¦ hya ¦ r-e Navvabi, A bibliography of Iran , Tehran ١٣٤٧-١٣٧٠;
(٢٦) James Douglas pearson, ed. A bibliography of pre-Islamic Persia ,London ١٩٧٥;
(٢٧) idem, Index Islamicus: ١٩٠٦-١٩٥٥ , London ١٩٧٤, fourth supplement ١٩٧١-١٩٧٥ , London ١٩٧٧;
(٢٨) Arthur Upham Pope, Perspolis: The ritual city , introduction by Issa Sadiq, [Tehran(: Iran American Society, ١٩٦٤;
(٢٩) idem, Persian architecture , London ١٩٦٥;
(٣٠) idem, ed., A survey of Persian art , Tehran ١٩٧٧;
(٣١) A Survey of Persian art: new studies ١٩٦٠-١٩٦٩, in memoriam Arthur Upham Pope , excerpts from vol. XV-XVI, Tehran )n.d.].

/ معصومه میرسعیدی /