دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٣٥
بَلاذÙری ، ابوالØسن (ابوبکر یا ابوجعÙر) اØمدبن ÛŒØیی بن جابربن داود، کاتب ØŒ ادیب ØŒ راوی Ùˆ از برجسته ترین تاریخنگاران اسلامی در سدة سوم . تاریخ تولد Ùˆ مرگ او به درستی مشخص نیست Ùˆ زندگینامه نویسان همروزگارش نیز Ø´Ø±Ø Ø§Øوال روشنی از او به دست نداده اند. نسبت ناآشنای بلاذری ØŒ
از این امر ناشی شده است Ú©Ù‡ او برای تشØیذ ذهن Ùˆ تقویت ØاÙظه Ù…Øلول Øب بلاذÙر ( رجوع کنید به بلادÙر * ) نوشید Ùˆ دیوانه شد Ùˆ به همین علت درگذشت (ابن ندیم ØŒ ص ١٢٥Ø› ذهبی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ١٣ØŒ ص ١٦٣Ø› همو، ١٤١٢ØŒ Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ØŒ ص ٢٨٩). یاقوت Øموی در اینکه خود بلاذری Ùˆ یا جدّوی بلاذÙر نوشیده باشد تردید دارد (١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٢Ø› ایرانیکا ØŒ ذیل ماده ).
علم الهدی یکی از نخستین نویسندگانی است Ú©Ù‡ از بلاذری نقل قول Ù…ÛŒ کند (ص ٢٦٠ØŒ ٢٨٨Ø› نیز رجوع کنید به ابن خلکان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧ØŒ ج ٦ØŒ ص ٢٤ØŒ ٢٩٩ØŒ ٣٧٢ØŒ ج ٧ØŒ ص ٧٧ØŒ ١٠٣). قدیمترین مأخذ دربارة زندگی او تاریخ بغداد نوشتة ابن ابی طاهر Ø·ÙŽÛŒÙور (متوÙÛŒ ٢٨٠) است ØŒ Ú©Ù‡ اینک در دست نیست . متأسÙانه از این کتاب مهم تنها بخش ششم آن به جای مانده Ú©Ù‡ Øاوی رویدادهای ٢٠٤ تا ٢١٨ است Ùˆ Ø´Ø±Ø Øال او را ندارد. اما یاقوت Øموی با استÙاده از این کتاب Ùˆ منابع دیگر، گزارش منسجمی از او در معجم الادباء Ùراهم آورده است (ج ٥ØŒ ص ٨٩ به بعد). بلاذری اØتمالاً در بغداد، بین سالهای ١٧٠ تا١٨٠ØŒ به دنیا آمده است (بلاذری ØŒ١٤١٧ØŒ ج ١ØŒ مقدمة زَکّار، ص ج Ø› قس سزگین ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٠). هر چند جدّش جابربن داوÙد، نزد خَصیب (خطیب : رجوع کنید به ذهبی ØŒ١٤١٢ØŒ Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€ ٢٨٠ØŒ همانجا) صاØب٠مصر، امر کتابت را به عهده داشت (جهشیاری ØŒ ص ٢٠٦Ø› ابن ندیم ØŒ همانجا؛ یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٠Ø› صÙدی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٣٩)ØŒ بلاذری اØتمالاً بیشتر زندگی خود را در عراق گذرانده است . ازینرو، Ù…ÛŒ توان Øدس زد Ú©Ù‡ عرب بوده است . از سوی دیگر، بعضی او را از اصل٠Ùارسی Ù…ÛŒ دانند؛ زیرا Ú©Ù‡ منابع ØŒ در تبار او، بعد از نیای بزرگش ØŒ نامی ذکر نکرده اند (بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ مقدمة Ù…ÙنَجّÙد، ص ٧). نوشتة ابن ندیم (ص ١٢٦Ø› نیز رجوع کنید به یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٠٠) Ú©Ù‡ بلاذری را از مترجمان Ùارسی به عربی Ù…ÛŒ شناساند، Ù…ÛŒ تواند مؤید این Ú¯Ùته باشد. بلاذری در ØÙمص Ùˆ اَنطاکیه علم آموخت (ابن عساکر، ج ٦ØŒ ص ٧٤Ø› یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩١Ø› صÙدی ØŒ همانجا) Ùˆ در عراق از مجالس درس Ùˆ نیز از آثار بزرگانی چون Ù…Øمدبن سعد کاتب واقدی (متوÙÛŒ ٢٣٠) Ùˆ علی بن Ù…Øمد مدائنی (متوÙÛŒ ٢٢٤)ØŒ در باب ÙتوØات Ø› Ù…Ùصعَب زÙبیری (متوÙÛŒ ٢٣٣)Ø› ابو عÙبید قاسم بن سلاّ Ù… (متوÙÛŒ ٢٢٤) Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ Ù…Ùسر، در امور عÙشر Ùˆ خراج کسب معرÙت کرد (ابن عساکر، همانجا؛ یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٠Ù€٩١). ابن هشام کلبی نیز روایاتی را Ú©Ù‡ در علم انساب از نیای خود به یادداشت با بلاذری بازگو کرد (بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ مقدمة منجد، ص ١٤). ابن عساکر Ùˆ به پیروی از او یاقوت Øموی Ùهرستی از مشایخ بلاذری به دست داده اند (همانجاها). تنی چند از جمله وکیع قاضی Ùˆ جعÙربن Ù‚Ùدامه ØŒ نویسندة کتاب الخراج ØŒ را در زمرة شاگردان او یاد کرده اند. میخائیل یان دÙخویه به نقل از ابوالعباس مقریزی ابن ندیم٠مشهور را نیز از شاگردان بلاذری Ù…ÛŒ داند، اما ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† منجد (بلاذری ØŒ١٩٥٧ØŒ مقدمه ØŒ همانجا) این قول را نپذیرÙته است .
بلاذری شخصاً اطلاعات خود را از اعضای خاندان Øکومتی ØŒ از جمله هبة الله بن ابراهیم بن مهدی Ùˆ متوکل عباسی اخذ Ù…ÛŒ کرد (بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ ص ١٥ ØŒ پانویس ٤ )ØŒ امااین قول Ú©Ù‡ او استاد٠ابن معتز * شاعر بوده است ظاهراً زاییدة خلط میان اØمدبن ÛŒØیی بلاذری Ùˆ اØمدبن ÛŒØیی ثَعلَب * Ù†ØÙˆÛŒ است (بروکلمان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٧Ø› ایرانیکا ØŒ همانجا).
بلاذری در جوانی به دربار مأمون راه یاÙت Ùˆ اشعاری در Ù…Ø¯Ø Ø§Ùˆ سرود (ابن عساکر، ج ٦ØŒ ص ٧٥Ø› ذهبی ØŒ ١٤٠٣ØŒ همانجا). او پس از مرگ مأمون در ٢١٨ در دورة خلاÙت معتصم Ùˆ واثق در گمنامی Ù…ÛŒ زیسته است (بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ مقدمة منجد، ص ٨). منابع در این دوره از او یادی نمی کنند، اما از مقام Ùˆ منزلت او نزد متوکل سخن Ú¯Ùته اند. یاقوت Øموی (١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٣Ù€ ٩٥) Ú¯Ùتگوی بلاذری را با ابراهیم بن عباس صولی در نزد متوکل نقل کرده Ùˆ به نقل از صولی ØŒ بلاذری را یکی از ندیمان متوکل دانسته است (همان ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٠Ø› رجوع کنید به ذهبی ØŒ ١٤١٢ØŒ Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ØŒ همانجا؛ ابن کثیر، ج ١١ØŒ ص ٧٠). پس از کشته شدن خلیÙÙ‡ متوکل در ٢٤٧ Ùˆ روی کار آمدن منتصر (٢٤٧Ù€ ٢٤٨) Ùˆ Ù…Ùستعین (٢٤٨Ù€٢٥٢) Ùˆ Ù…Ùعتز (٢٥٢Ù€٢٥٥) او مقام خود را در دستگاه خلاÙت ØÙظ کرد. بلاذری پس از مرگ معتز Ùˆ روی کار آمدن معتمد از دربار خلÙا کناره گرÙت Ùˆ دچار تنگدستی شد. در ٢٥٦ Ùقر او را بر آن داشت تا به عÙبیدالله بن ÛŒØیی بن خاقان ØŒ وزیر معتمد، پناه برد (یاقوت Øموی ØŒ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٥ØŒ ١٠٠Ø› بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ مقدمة منجد، ص ١٠). پس از آن بلاذری به امید صله ای ØŒ جانشین او، اسماعیل بن بلبل ØŒ را Ù…Ø¯Ø Ú©Ø±Ø¯ØŒ اما چون از این کار طرÙÛŒ نبست ØŒ در اشعاری به هجو او پرداخت Ùˆ بعد از چندی به اØمدبن ØµØ§Ù„Ø Ø¨Ù† شیرزاد، Ú©Ù‡ به وزارت رسیده بود، پناه برد (یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٦ØŒ ١٠١Ø› بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ مقدمة منجد، همانجا).
بلاذری در اواخر دورة خلیÙÙ‡ معتمد (ابن عساکر، همانجا؛ ابن کثیر، همانجا؛ ابن شاکر کتبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٥Ø› ذهبی ØŒ ١٤١٢ØŒ Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ØŒ ص ٢٩٠Ø› ابن Øجرعسقلانی ،ج ١ØŒ ص ٣٢٣) یا در آغاز خلاÙت معتضد (٢٧٩Ù€٢٨١) درØدود ٢٧٩ درگذشت . یاقوت Øموی (١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٠)به نقل از صولی Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ او در اواخر ایام معتمددرگذشته ØŒ اما بعید نمی داند Ú©Ù‡ او اوایل عصر معتضد را درک کرده باشد.
بلاذری را شاعر Ùˆ هجویه سرا نیز Ú¯Ùته اند Ùˆ یاقوت Øموی اشعارش را نقل کرده است (ابن ندیم ØŒ ص ١٢٥Ù€١٢٦Ø› یاقوت Øموی ØŒ ١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٢Ù€١٠٢)
آثار . دو اثر تاریخی بلاذری Ú©Ù‡ به دست ما رسیده ØŒ به سبب صØت Ùˆ صداقت تاریخی Ùˆ ذهن نقّاد بلاذری ØŒ قبول عامه یاÙته است .
١) ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† یاکتاب البلدان الصغیر از مهمترین کتابهایی است Ú©Ù‡ دربارة ÙتوØات مسلمانان از زمان هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به دست ما رسیده است Ø› ظاهراً تÙصیل آن ØŒ اثر بزرگتر Ùˆ ناتمامی از او در همین موضوع به نام کتاب البلدان الکبیر است Ú©Ù‡ مؤل٠مجال اتمام آن را نیاÙته است (ابن ندیم ØŒ ص ١٢٦). مسعودی این کتاب را در باب ÙØªÙˆØ Ø§Ø² بهترین کتابها Ù…ÛŒ داند (ج ١ØŒ ص ١٤). این کتاب دربارة جنگهای پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ØŒ اخبار ردّه ØŒ ÙØªÙˆØ Ø´Ø§Ù… ØŒ قبرس ØŒ جزیره ØŒ ارمنستان ØŒ مصر، مغرب ØŒ اÙریقیه ØŒ اندلس Ùˆ ÙØªØ Ø¹Ø±Ø§Ù‚ (سواد) Ùˆ ایران Ùˆ سند Ùˆ سرانجام مباØØ«ÛŒ چون اØکام زمینهای خراج ØŒ عطا در خلاÙت عمر، خاتم ØŒ نقود Ùˆ خط است (بلاذری ØŒ ١٩٥٧ØŒ Ùهرست مندرجات ). بلاذری با استÙاده از آثار مورخان Ùˆ راویان Ùˆ سÙرهای شخصی Ùˆ معمولاً با تØقیقاتی دربارة آنها، روایتهای متعادلی پدید آورده Ùˆ از آوردن گزارشهای مکرر یا متناقض از رویدادی واØد خودداری ورزیده است . در این کتاب ØŒ ملاØظاتی Ú©Ù‡ برای تاریخ Ùرهنگ Ùˆ اوضاع اجتماعی اهمیت دارد با روایات تاریخی درآمیخته است Ø› مثلاً مؤل٠دربارة تغییر زبان رسمی دیوانهای دولتی از یونانی Ùˆ Ùارسی به عربی بØØ« کرده ØŒ یا از منازعة اعراب Ùˆ رومیان شرقی بر سر استعمال عبارات مذهبی مسلمانان در بالای نامه هایی Ú©Ù‡ از مصر Ù…ÛŒ رسید، Ùˆ نیز از ØÚ©Ù… دربارة زمینهای خراج (همان ØŒ ص ٥٤٦ Ù€ ٥٤٧)ØŒ استعمال Ù…Ùهر Ùˆ ضرب Ùˆ نشر مسکوکات (همان ØŒ ص ٥٧١Ù€ ٥٧٨)ØŒ Ùˆ تاریخ خط عربی (همان ØŒ ص ٥٧٩ Ù€ ٥٨٣) Ùˆ برگرداندن دیوان Ùارسی به تازی (همان ØŒ ص ٣٦٨) سخن به میان آورده است Ú©Ù‡ اطلاعات گسترده ای از امور Ùرهنگی Ùˆ اجتماعی آن زمان به دست Ù…ÛŒ دهد. ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† برای تاریخچة ÙØªØ Ø§ÛŒØ±Ø§Ù† Ùˆ سرزمینهای همسایة ایرانی در Ù‚Ùقاز، اÙغانستان Ùˆ آسیای مرکزی بیشترین اهمیت را دارد Ùˆ اغلب ØŒ با اطلاعات جدید، مطالب تاریخ طبری را تکمیل Ù…ÛŒ کند. در این کتاب بخشهای جداگانه ای به تسخیر عراق ØŒ جبال ØŒ ری ØŒ قومس ØŒ آذربایجان ØŒ گرگان ØŒ طبرستان ØŒ اهواز، Ùارس ØŒ کرمان ØŒ سیستان ØŒ کابل ØŒ خراسان Ùˆ ماوراءالنهر با Ø´Ø±Ø Ùˆ تÙصیل بیشتر اختصاص دارد ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٥٥Ù€٣٥٧ØŒ٣٧٠ØŒ ٣٨٩Ù€ ٣٩٣ØŒ ٤٠٠Ù€٤٠٦ØŒ ٤١١Ù€٤١٧ØŒ ٤٦٤Ù€٤٨٣ØŒ ٤٨٤Ù€٤٩٥ØŒ ٤٩٩Ù€ ٥٢٩). یکی از منابع دست اول او، نوشته های ابوعبیده معمربن Ù…Ùثنی ØŒ لغوی معرو٠، است Ú©Ù‡ اطلاعات او در دیگر منابع موجود نیست ØŒ مانند مطلبی دربارة اعراب Ú©Ù‡ نخستین بار در دورة خلاÙت عثمان Ùˆ در زمان Øکومت عبدالله بن عامربن Ú©Ùرَیز در خراسان از جیØون عبور کردند (همان ØŒ ص ٤٩٩). این کتاب ØŒ نخستین بار، به کوشش میخائیل یان دخویه با مقدمه ای سودمند به زبان لاتینی ØŒ در ١٨٦٣Ù€١٨٦٦ در لیدن به چاپ رسید. ترجمة آن را Ùیلیپ خوری Øتی Ùˆ مورگوتن انجام دادند Ùˆ با نام > آغاز Øکومت اسلامی < در نیویورک بین سالهای ١٩١٦ Ùˆ ١٩٢٤ انتشار یاÙت . در چاپ دیگر این ترجمه Ú©Ù‡ در ١٩٦٦ در بیروت منتشر شد، نام مترجم یعنی مورگوتن Øذ٠شده Ùˆ کتاب تنها تا صÙØØ© ٣١٦ از متن تصØÛŒØ Ø´Ø¯Ø© دخویه را در بر دارد؛ Ùˆ در هیچ جای کتاب هم اشاره ای به Øذ٠مطالب نشده است . ترجمة آلمانی ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† Ú©Ù‡ Ùقط تا صÙØØ© ٢٣٩ از چاپ دخویه ادامه یاÙت به وسیلة رشر در لایپزیگ در سالهای ١٩١٧Ù€١٩٢٣ منتشر شد. چاپهای دیگری از این کتاب را در ١٩٥٦ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† منجد، در ١٩٥٧ عبدالله انیس الطبّاع Ùˆ عمر انیس الطبّاع در بیروت ØŒ Ùˆ در ١٩٥٩ Ù…Øمد رضوان در قاهره به چاپ رسانده اند. دو ترجمه از این کتاب به Ùارسی در دست است : نخست ترجمة بخش مربوط به ایران توسط آذرتاش آذرنوش (١٣٦٤ Ø´ ) Ùˆ دیگری ترجمة کامل کتاب با مقدمه Ùˆ Ùهارس به قلم Ù…Øمد توکل (١٣٦٧ Ø´ ).
٢) انساب الاشرا٠، نیز مانند ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† ØŒ مقدمه یا پیشگÙتاری ندارد Ú©Ù‡ بر عنوان اثر دلالت کند. شاید به این دلیل این کتاب با نامهای مختل٠یاد شده است . در آخر انساب آمده است : «هذا آخر ما صنÙÙ‡ اØمدبن ÛŒØیی ... من جÙÙ…ÙŽÙ„ انساب الاشرا٠و اخبارهم » (بلاذری ØŒ ١٤١٧ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٤٤٣ØŒ پانویس ١). ابن عدیم (ج ٩ØŒ ص ٤١٧١) آن را به همان نام Ùˆ یاقوت Øموی (١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٩Ù€١٠٠) به استناد ابن ندیم ØŒ Ùˆ صÙدی (ج ٨ØŒ ص ٢٤١) آن را جÙÙ…ÙŽÙ„ نسب الاشرا٠ذکر کرده انداما در نسخة چاپ شدة الÙهرست (ص ١٢٦) نام این کتاب اخبار والانساب آمده است . Øاجی خلیÙÙ‡ دو کتاب به بلاذری نسبت داده است : یکی انساب الاشرا٠در بیست جلد Ùˆ دیگری استقصاء ÙÛŒ الانساب والاخبار در چهل جلد Ú©Ù‡ هردو ناتمام مانده است (ج ١ØŒ ص ٧٩ØŒ ١٧٩). زمانی Ú©Ù‡ یاقوت Øموی از انساب ذکری به میان Ù…ÛŒ آورد، آن را به اختصار «تاریخ » Ù…ÛŒ نامد (١٤٠٠ØŒ ج ١٩ØŒ ص ٢٨٧) Ùˆ در غیر این صورت تنها به نام نویسندة آن اکتÙا Ù…ÛŒ کند (١٩٦٥ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٥٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩٩ØŒ ج ٤ØŒ ص ٩٦٩). مسعودی در مروج الذهب (همانجا) این اثر را تنها النسب Ù…ÛŒ نامد. علم الهدی در الشاÙÛŒ (ص ١٩٦) نام آن را تاریخ الاشرا٠آورده است . مرزبانی Ùˆ دیگران هنگامی Ú©Ù‡ از بلاذری ذکری به میان Ù…ÛŒ آورند، منظورشان همین کتاب اوست (بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ ص ١٠ ). عنوان انساب الاشرا٠را نخستین بار ابن ابار (متوÙÛŒ ٦٥٨) مورخ اندلسی ØŒ تأیید کرده Ùˆ برای این کار از دست نوشتة خود بلاذری سود جسته است (مولر ØŒ ص ١٧٣Ø› بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ همانجا).
واژة اشرا٠، آنگونه Ú©Ù‡ از Ù…Øتوای کتاب انساب Ùˆ کاربÙرد کلمة آن بر Ù…ÛŒ آید، در درجة اول بر بزرگان دلالت داشته ØŒ یعنی کسانی Ú©Ù‡ بیشترین مقرری را از دیوان دریاÙت Ù…ÛŒ کردند ( ایرانیکا ØŒ همانجا)ØŒ سپس بر کسانی اطلاق Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ از جانب پدری از نژاد اصیل عرب ØŒ Ùˆ خود اÙرادی با اهمیت یا از خاندانی متنÙØ° بودند. این واژه با همین Ù…Ùهوم اغلب در کتابهایی Ú©Ù‡ در زمان بلاذری نوشته شده دیده Ù…ÛŒ شود (بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ ص ١١ ). کتاب انساب الاشرا٠بر اساس مجموعة عظیمی از مواد Ùˆ اطلاعات Ø´Ú©Ù„ گرÙته است . نسخة خطی کامل موجود آن در استانبول شامل ١٢٢٧ برگ است . ازینرو کتاب انساب از طبقات ابن سعد Øجیم تر Ùˆ از تاریخ طبری Ú©Ù…ÛŒ مختصرتر است (همانجا). انساب الاشرا٠تاریخ دوران اسلامی را در قالب تبارشناسی آورده است Ø› اما در عین Øال ØŒ در خلال سرگذشت هر خلیÙÙ‡ تاریخ پیوسته ای از روزگار او را به دست Ù…ÛŒ دهد. کتاب با Ø´Ø±Ø Ù…Ø®ØªØµØ±ÛŒ از شجرة عربهای نسل اسماعیل ØŒ از Ù†ÙˆØ ØªØ§ قبایل اجداد قریش ØŒ آغاز Ù…ÛŒ شود، سپس با سیرة پیامبر اکرم Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø§Øوال صØابه ØŒ خاندان بنی هاشم ØŒ مانند عباسیان Ùˆ علویان Ùˆ بنی عبدشمس Ùˆ با Ø´Ø±Ø Ø¨ÛŒØ´ØªØ± دربارة امویان Ùˆ دیگر عشیره های قریش ØŒ از جمله Ø´Ø±Ø Ø§Øوال ابوبکر Ùˆ عمر ادامه Ù…ÛŒ یابد ( رجوع کنید به همو، ١٤١٧ØŒ Ùهرست مندرجات ). Ø´Ø±Ø Øال عمر Ú©ÛŒÙیت زندگی اولیا را دارد، Ùˆ از این جهت با دیگر Ùصول متÙاوت است . همچنین Ùصل مهمی در Ø´Ø±Ø Øال Øجاج بن یوس٠دارد، Ùˆ این تنها زندگینامة یک دولتمرد است Ú©Ù‡ در این کتاب صÙØات چشمگیری به آن اختصاص داده شده است (همان ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٣٥٢Ù€٤٢٦). کتاب با دیگر قبایل Ù…Ùضَر، شامل تمام قیس یعنی ذبیان ØŒ Ùرازه ØŒ عبس ØŒ سلیم Ùˆ ثقی٠پایان Ù…ÛŒ یابد. به نوشته Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ١ØŒ ص ١٧٩) بلاذری پیش از اتمام انساب درگذشته است . نکتة شایان توجه دربارة بلاذری این است Ú©Ù‡ هر چند از وابستگان به دربار عباسی بوده ØŒ یک سوم کتاب او به امویان اختصاص دارد Ùˆ از آنان بخوبی یاد کرده است . گویتین به نقل از مارگلیوث Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ خلÙای عباسی تاریخ پیشینیان خود را همواره همانند تاریخ دشمنانشان ننگریسته ØŒ بلکه آن را سوابق پر ارزشی برای کشورداری یاد کرده اند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ ص ١٥ Ù€ ١٦ ). این کتاب اÙزون بر آنکه به طور عمده به رویدادهای بلاد شام Ùˆ عراق Ùˆ عربستان Ù…ÛŒ پردازد، دربارة رخدادهای ایران ØŒ از جمله سیاستهای Øاکمان سرزمینهای شرقی مانند زیادبن ابیه Ùˆ ویرانگریهای خوارج در ایران ØŒ نیز اطلاعاتی به دست Ù…ÛŒ دهد (برای اطلاع بیشتر دربارة خوارج رجوع کنید به بلاذری ØŒ ١٤١٧ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٦٩ به بعد، ج ٧ØŒ ص ٤٣٥ØŒ ج ٨ØŒ ص ٩٥ به بعد، ج ٩ØŒ ص ١٩٥ØŒ ٢٥١Ø› ایرانیکا ØŒ همانجا).
بلاذری در نوشتن انساب ØŒ از منابع ارزشمندی سود جسته است . کتاب هشام بن کلبی یکی از مراجع اصلی او بوده ØŒ ولی مهمترین مأخذ او تاریخ الاشرا٠هیثم بن عدی است Ú©Ù‡ اکنون در دست نیست . استÙادة بلاذری از این دو نویسنده ØŒ به ترتیب زمانی ØŒ در قسمتهای مختل٠آشکار است (بلاذری ØŒ ١٩٣٦ØŒ ج ٥ØŒ مقدمة گویتین ØŒ ص ١٤ ØŒ ١٧ ). کتاب انساب ØŒ با آنکه در سدة سوم نوشته شده ØŒ در آثار نویسندگان سدة چهارم ØŒ بویژه نوشته های ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ اثری از آن دیده نمی شود. اما در معجم الشعراء مرزبانی Ø› العیون Ùˆ الØدائق ØŒ الشاÙÛŒ ٠علم الهدی ØŒ تاریخ دمشق ابن عساکر، مناقب ابن شهرآشوب ØŒ معجم الادباء Ùˆ معجم البلدان ٠یاقوت Øموی ØŒ ÙˆÙیات الاعیان٠ابن خلکان ØŒ الکامل ÙÛŒ التاریخ ٠ابن اثیر، نهایة الارب٠نویری ØŒ الاصابة ابن Øجر عسقلانی ØŒ عقدالجمان ÙÛŒ تاریخ اهل الزمان ٠عینی ØŒ النجوم الزاهره ابن تغری بردی ØŒ الواÙÛŒ بالوÙیات صÙدی ØŒ Ùˆ تاج العروس زبیدی از انساب الاشرا٠نقل قول شده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٥،مقدمة گویتین ØŒ ص ٢٤-٢٣ ). پیش از انتشار کامل انساب ØŒ بخشهایی از آن ØŒ بدین Ø´Ø±Ø ØŒ منتشر شده است : جلد اول به کوشش Ù…Øمد Øمیدالله (قاهره ١٩٥٩)Ø› قسمت دوم چاپ Ù…Øمد باقر Ù…Øمودی (بیروت ١٩٧٤)Ø› قسمت راجع به بنی عبدالمطلب تا مرگ ابن الØÙ†Ùیه ØŒ چاپ Ù…Øمد باقر Ù…Øمودی ØŒ در دو جلد (بیروت ١٩٧٤ØŒ ١٩٧٧)Ø› قسمتی از همین بخش بنی عبدالمطلب ØŒ چاپ مجدد عبدالعزیز الدوری با تصØÛŒØ Ù…Ø¬Ø¯Ø¯ (١٩٧٨)Ø› قسمت چهارم «ال٠»، چاپ ماکس شلوسینگر (اورشلیم ١٩٧١) Ùˆ قسمت چهارم «ب »، چاپ شلوسینگر (اورشلیم ١٩٣٨)Ø› همین دو جلد به اضاÙØ© بخش متقدم قسمت پنجم ØŒ چاپ مجدد اØسان عباس (بیروت Ùˆ ویسبادن ØŒ ١٩٧٩)Ø› قسمت پنجم ØŒ به کوشش س . د. گویتین (اورشلیم ١٩٣٦) Ùˆ بخش نهم ØŒ چاپ Ùˆ. آلوارت با عنوان > تاریخ عربی مجهول المؤل٠< (گرایÙسوالد ١٨٨٣). پینتو Ùˆ جورجو Ù„ÙÙˆÛŒ دÙلاّ ویدا بخشی از آن را با عنوان > خلیÙÙ‡ معاویة اول در کتاب انساب الاشرا٠< (رم ١٩٣٨) Ùˆ همچنین Ùرانچسکو گابریلی با عنوان «جنبش Ù…Ùهلّبیان در عراق Ùˆ اثر جدید بلاذری » ترجمه کرده اند. سرانجام مجموع مجلدات چاپ شده Ùˆ نشدة این کتاب با نام جÙÙ…ÙŽÙ„ من انساب الاشرا٠در سیزده جلد Ùˆ در ٨٢٤ ØŒ ٥ صÙØÙ‡ به کوشش سهیل زَکّار Ùˆ ریاض زرکلی در ١٣٧٥ Ø´ /١٩٩٦ به چاپ رسید.
اÙزون بر این دو کتاب ØŒ ابن ندیم (ص ١٢٦) Ùˆ به تبع او یاقوت Øموی (١٤٠٠ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٠٠)ØŒ ترجمة کتاب عهد اردشیر را از Ùارسی به عربی به او نسبت داده اند Ú©Ù‡ در دیگر منابع موجود ذکری از آن دیده نمی شود.
منابع : ابن Øجر عسقلانی ØŒ لسان المیزان ØŒ بیروت ١٣٩٠/١٩٧١Ø› ابن خلکان ØŒ ÙˆÙیات الاعیان ØŒ چاپ اØسان عباس ØŒ بیروت ( تاریخ مقدمه ١٩٦٨ ) Ø› ابن شاکر کتبی ØŒ عیون التواریخ ØŒ نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ØŒ از نسخة خطی کتابخانة Ùیض الله اÙندی ØŒ استانبول ØŒ Ø´ ٢٩٢٢Ø› ابن عدیم ØŒ بغیة الطلب ÙÛŒ تاریخ Øلب ØŒ چاپ سهیل زکار، دمشق ١٤٠٩/١٩٨٨Ø› ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٥Ù€١٤١٧/١٩٩٥Ù€١٩٩٦Ø› ابن کثیر، البدایة والنهایة ØŒ ج ١١ØŒ چاپ اØمد ملØÙ… ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› ابن ندیم ØŒ الÙهرست ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا تجدد، تهران ( ١٣٩٣/١٩٧٣ ) Ø› اØمدبن ÛŒØیی بلاذری ØŒ انساب الاشرا٠، ج ٥ØŒ چاپ گویتین ØŒ اورشلیم ١٩٣٦ØŒ چاپ اÙست بغداد ( بی تا. ) Ø› همو، کتاب جمل من انساب الاشرا٠، چاپ سهیل زکار Ùˆ ریاض زرکلی ØŒ بیروت ١٤١٧/١٩٩٦Ø› همو، کتاب ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† ØŒ چاپ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† Ù…Ùنَجَّد، قاهره ( ١٩٥٧ ) Ø› Ù…Øمدبن عبدوس جهشیاری ØŒ کتاب الوزراء Ùˆ الکتاب ØŒ چاپ عبدالله اسماعیل صاوی ØŒ قاهره ١٣٥٧/١٩٣٨Ø› مصطÙÛŒ بن عبدالله Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ کش٠الظنون ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ تاریخ الاسلام Ùˆ ÙˆÙیات المشاهیر والاعلام ØŒ چاپ عمر عبدالسلام تدمری ØŒ ج ١٩: Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ Ù‡ ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› همو، سیر اعلام النبلاء ØŒ ج ١٣ØŒ چاپ شعیب ارنؤوط Ùˆ علی ابوزید، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› خلیل بن ایبک صÙدی ØŒ کتاب الواÙÛŒ بالوÙیات ØŒ ج ٨ ØŒ چاپ Ù…Øمد یوس٠نجم ØŒ ویسبادن ١٣٩١/١٩٧١Ø› علی بن Øسین علم الهدی ØŒ الشاÙÛŒ ØŒ چاپ سنگی ( بی جا ) ØŒ ١٣٠١Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ شارل پلا، بیروت ١٩٦٥Ù€١٩٧٩Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم الادباء ØŒ بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› همو، معجم البلدان ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٥Ø›
Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩; EI ٢ . s.v. " A l-Bala  dhur   " (by C. H. Becker- and F. Rosenthal); Encyclopaedia Iranica,s.v. "Bala  d £ ori" (by C. E. Bosworth); M. J. Mدller, Beitrجge zur Geschichte der Westlichen Araber, ١٨٦٦; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schriftums, vol I: Qur'a  nwissenschaften, H ¤ ad ï© ï‚¦ t ¤ , Geschichte, Fiqh, Dogmatik, Mystik, bis ca. ٤٣٠ H. , Leiden ١٩٦٧.
/ رضا رضازاده لنگرودی /