حمدى پاچه‌چى ، حمدى پاچه‌چى، احمد حمدى‌بن عبدالوهاب رشدى پاچه‌چى، دولتمردى از خانواده پاچه‌چى وابسته به عشيره عبده از عشاير شَمَّر*. اين خانواده از قرن يازدهم تا سيزدهم از شمال نجد در عربستان مهاجرت كردند و در منطقه جزيره در مغرب شهر موصل (در شمال عراق) مستقر گرديدند. جد بزرگ اين خانواده، امين، به دليل عضويت در سپاه عثمانى «سپاهى» لقب گرفت و در نيمه اول قرن دوازدهم در موصل ساكن شد (فهد مسلّم الفجر، ص٢٢؛ عدنان پاچه‌چى،ص١٢). عثمان نوه امين سپاهى‌با خاندان معروفى از اهالى موصل مشهور به آل‌الكَلَبْدون (آل‌گلابدون، خانواده پارچه‌چى)، از تجار معروف پارچه وصلت كرد (عدنان پاچه‌چى، ص ١٣)، در پى آشفتگى اوضاع در موصل، حاجى‌بكربن عمر پارچه‌چى با فرزندان خواهرش، يعنى فرزندان عثمان‌بيگ سپاهى، به بغداد مهاجرت كرد و در آنجا به خانواده پاچه‌چى معروف شدند و تجارت آنان رونق گرفت (همان، ص ١٢ـ١٣).

حمدى پاچه‌چى در ١٣٠٣ در بغداد به دنيا آمد. پدرش حاكم استان حُديده* در يمن و استان المُنتَفَق در عراق بود و در ١٣٢٧ در استانبول درگذشت. حمدى پس از پايان تحصيلات متوسطه در بغداد، در ١٣٢٣ به استانبول رفت و در مدرسه عالى مديريتى به نام مُلكيّه شاهانيه، در ١٣٢٦ تحصيل كرد. در همان سال، در استاندارى بغداد استخدام شد و هم زمان در مدرسه حقوق بغداد به تدريس مشغول گشت. او در ربيع‌الاول ١٣٣١ به معاونت فرماندارى كاظمين منصوب شد (بصرى، ص ٢٠٢).

حمدى پاچه‌چى پس از آن به جمعيت سياسى و مخفى «العهد» پيوست كه گرايشهاى ملى‌گرايانه عربى داشت. وى همچنين در پايه‌ريزى و حمايت مالى باشگاه علمى ملى (النادى العلمى الوطنى) كه در ١٣٣٠ تأسيس شد، مشاركت كرد (همانجا؛ عدنان پاچه‌چى، ص ٢٢؛ نظمى، ص ٩٩، ١٣٩، پانويس ٦). اين باشگاه در ارتقاى سطح آگاهيهاى علمى و ادبى جوانان تحصيل‌كرده عراق و نيز در انسجام و تشكيل جريانات ملى نقش داشته است (عدنان پاچه‌چى، همانجا؛ فهد مسلّم الفجر، ص ٣٥). پاچه‌چى در انقلاب مردمى شوال ١٣٣٨ كه به سركردگى رهبران سياسى و علماى شيعه نجف و كربلا در مخالفت با استعمار انگليس برپا شد، نقش داشت (بصرى، همانجا). وى يكى از مؤسسان حزب ملى‌گراى عراق (حزب‌الوطنى العراقى) بود كه در ١٣٠١ش/ ١٩٢٢ تأسيس شد و گرايشهاى ضداستعمارى داشت (عليوى، ص ٥٤ـ٥٥). حزب ملى‌گراى عراق به همراه حزب «النهضة» در اولين سالگرد تاج‌گذارى فيصل اول در ٣١ مرداد ١٣٠١/ ٢٣ اوت ١٩٢٢، در بغداد تظاهرات ضد انگليسى برپا كردند. در واكنش، سر پرسى كاكس، حكمران انگليسى عراق، انحلال اين دو حزب را اعلام كرد و دستور داد رهبران آنها را دستگير و به جزيره ايرانى هنگام، در خليج‌فارس، تبعيد كنند. حمدى پاچه‌چى به همراه محمدمهدى البصير، جعفر ابوالتِمّن و عبدالغفور البدرى، از رهبران حزب ملى‌گراى عراق، از جمله تبعيدشدگان بودند (شمرانى، ص ١٦١؛ بصرى، همانجا؛ عدنان پاچه‌چى، ص ٤٤).

حمدى با تلاش خانواده‌اش و برخى از ملى‌گرايان عراقى، در ١٣٠٢ش/ آوريل ١٩٢٣ از تبعيد بازگشت (عدنان پاچه‌چى؛ بصرى، همانجاها). او در اولين دوره مجلس عراق كه از ٢٥ تير ١٣٠٤/ ١٦ ژوئيه ١٩٢٥ آغاز شد، به نمايندگى بغداد انتخاب گرديد و در مجلس دوم (١٣٠٧ـ١٣٠٩ش/ ١٩٢٨ـ١٩٣٠) عضويتش تجديد شد (بصرى، همانجا). در كابينه دوم عبدالمحسن السعدون كه در ٥ تير ١٣٠٤/ ٢٦ ژوئن ١٩٢٥ تشكيل شد، حمدى به وزارت اوقاف منصوب شد و تا استعفاى اين كابينه در ٢٩ آبان ١٣٠٥/ ٢١ نوامبر ١٩٢٦، اين منصب را برعهده داشت (سليم حسنى، ص ٣٠٧؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٧، ص ٣). همچنين وى از ٣١ ارديبهشت ١٣٠٥/ ٢٢ مه ١٩٢٦ براى مدتى به سرپرستى وزارت دفاع انتخاب گرديد (عبدالرزاق حسنى، ج ٢، ص ٢١ـ٢٢). در سالهاى ١٣١٤ش/ ١٩٣٥، ١٣١٦ش/ ١٩٣٧ و ١٣١٨ش/ ١٩٣٩ براى سومين و چهارمين و پنجمين‌بار به نمايندگى بغداد وارد مجلس شد و در ١٣١٨ش/ نوامبر ١٩٣٩ نيز به عنوان رئيس اتاق كشاورزى بغداد برگزيده گرديد (بصرى، همانجا). وى از اواسط بهمن ١٣١٩ تا ١٢ فروردين ١٣٢٠/ اوايل فوريه ـ اول آوريل ١٩٤١ وزير امور اجتماعى در كابينه طه‌الهاشمى بود (همانجا؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٥، ص ١٨٥) و در اواسط آبان ١٣٢٠/ اوايل نوامبر ١٩٤١ رئيس مجلس شد و در دو دوره ديگر تا ١٣٢٢ش/١٩٤٣ رئيس مجلس عراق بود (سليم حسنى، همانجا؛ بصرى، ص ٢٠٢ـ٢٠٣). پس از آن، براى مدت كوتاهى در ١٣٢٢ش/ ١٩٤٣، به عنوان وزير اقتصاد فعاليت مى‌كرد. وى در ١٣٢٤ش/ مه ١٩٤٥ نماينده مجلس سناى عراق بود (بصرى، ص ٢٠٣).

در ١٣ خرداد ١٣٢٣/ ٣ ژوئن ١٩٤٤، شاهزاده عبدالاِله نايب‌السلطنه عراق، حمدى پاچه‌چى را مأمور تشكيل كابينه كرد (اسماعيل احمد ياغى، ص ٥٦؛ حميدى، ص١٤٠). كابينه اول حمدى پاچه‌چى به دليل اختلاف با تحسين على، وزير دفاع، در ٦ شهريور/ ٨ اوت همان سال منحل شد. علت اصلى اختلافات اين دو مخالفت تحسين على با توصيه‌هاى مقامات نظامى انگليس، مبنى بر انحلال دو لشكر از چهار لشكر عراق بود (عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢٠١ـ٢٠٤؛ حميدى، ص ١٤١ـ ١٤٢). اين امر به اختلاف ميان وزير دفاع و سه تن از وزرا منجر شد. در نهايت، پاچه‌چى استعفا داد و كابينه خود را منحل اعلام كرد (سليم حسنى، ص ٣٠٨؛ حميدى، ص ١٤٢). شاهزاده عبدالاله فرداى همان روز دوباره پاچه‌چى را مسئول تشكيل كابينه جديد كرد. كابينه دوم پاچه‌چى، كه به جز تحسين على شامل وزراى كابينه اول بود، هجده ماه بر مسند قدرت بود (عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢٠٥ـ٢٠٦؛ حميدى، همانجا).

حمدى پاچه‌چى در پى اعطاى آزادى به مخالفان، آزاد كردن زندانيان سياسى و رفع سانسور از مطبوعات بود. اين اقدامات به منظور اجراى اهداف اصلاح‌طلبانه شاهزاده عبدالاله صورت مى‌گرفت. اولين اقدام كابينه پاچه‌چى در اين زمينه، اصلاحات ارضى بود (ترايپ، ص ١١٢ـ١١٤؛ اليوت، ص ٥٢). يكى از مهم‌ترين تحولات در عرصه سياست خارجى عراق در دوران نخست‌وزيرى حمدى پاچه‌چى برقرارى مناسبات با اتحاد جماهير شوروى بود. قرارگرفتن اتحاد جماهير شوروى در جبهه متفقين در جنگ جهانى دوم (١٩٣٩ـ١٩٤٥)، باعث شد كه حكومت پاچه‌چى، تحت تأثير انگليسيها، به برقرارى مناسبات با شوروى گرايش پيدا كند (حميدى، ص ١٤٢ـ١٤٣؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢١٦؛ اسماعيل احمد ياغى، ص ٦١). اهتمام وى به وحدت جهان عرب و تلاش او براى تصويب ميثاق اتحاديه عرب، نقش مؤثرى در تأسيس اين اتحاديه داشت (حميدى، ص ١٤٥؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢١٧ـ٢٢٠؛ بصرى، همانجا). وى به اين منظور، در پى يكى كردن واحد پول كشورهاى عربى بود كه به نتيجه نرسيد (بصرى، ص ٢٠٣ـ٢٠٤) از مهم‌ترين تحولات داخلى در زمان نخست‌وزيرى پاچه‌چى، شورش كردها در شمال عراق به رهبرى ملامصطفى بارزانى بود كه دولت پاچه‌چى اين شورش را سركوب كرد (عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢٨٥ـ٢٨٦، ٢٩٦ـ٢٩٧؛ ترايپ، ص ١١٣).

اظهارات شاهزاده عبدالاله مبنى بر لزوم تصدى مناصب مهم حكومتى از سوى نخبگان جوان و همچنين افزايش انتقادات نمايندگان مجلس از دولت پاچه‌چى، باعث شد وى در ٩ بهمن ١٣٢٤/ ٢٩ ژانويه ١٩٤٦ استعفا دهد (سليم حسنى، ص ٣٠٩ـ ٣١١؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٣١٥ـ٣١٦). پاچه‌چى پس از آن در ٨ بهمن ١٣٢٦/ ٢٩ ژانويه ١٩٤٨، در دولت سيدمحمدصدر به وزارت خارجه منصوب شد (اسود، ج ٣، ص ٧٥؛ بصرى، ص ٢٠٣)، اما در پى بيمارى و كهولت سن در ٧ فروردين ١٣٢٧/ ٢٧ مارس ١٩٤٨ و در همين سمت، در بغداد درگذشت (بصرى، همانجا؛ عبدالرزاق حسنى، ج ٦، ص ٢٨٧).

منابع:
(١) اسماعيل احمد ياغى، تطور الحركة الوطنية العراقية: ١٩٤١ـ ١٩٥٢، بغداد١٩٧٩؛
(٢) عبدالرزاق محمد اسود، موسوعة العراق السياسية، بيروت ١٩٨٦؛
(٣) مير بصرى، اعلام السياسة فى العراق الحديث، لندن ١٩٨٧؛
(٤) سليم حسنى، رؤساءالعراق: ١٩٢٠ـ١٩٥٨م ، دراسة فى اتجاهات الحكم، لندن ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٥) عبدالرزاق حسنى، تاريخ الوزارات العراقية، صيدا ١٣٨٠ـ١٣٨٨؛
(٦) جعفر عباس حميدى، التطورات السياسية فى العراق: ١٩٤١ـ ١٩٥٣، نجف ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٧) على‌محمد شمرانى، صراع الاضداد: المعارضة العراقية بعد حرب الخليج، لندن ٢٠٠٣؛
(٨) عدنان پاچه‌چى، مزاحم الباجه‌جى: سيرة سياسية، لندن ١٩٨٩؛
(٩) هادى حسن عليوى، الاحزاب السياسية فى العراق: السرية و العلنية، بيروت ٢٠٠١؛
(١٠) فهد مسلّم الفجر، مزاحم الباچه‌چى و دوره فى‌السياسة العراقية: ١٨٩٠ـ ١٩٣٣، بيروت ١٤٢٥/٢٠٠٤؛
(١١) جمال عمرنظمى، الجذور السياسية و الفكرية و الاجتماعية للحركة القومية العربية (الاستقلالية) فى العراق، بيروت ١٩٨٦؛

(١٢) Matthew Elliot, ‘Independent Iraq’: the monarchy and British influence, ١٩٤١-٥٨, London ١٩٩٦;
(١٣) Charles Tripp, A history of Iraq, Cambridge ٢٠٠٢.

/ صبرى انوشه /