جودی‌ افندی‌ طِرابْزونی‌ ، عالم‌ و شاعر متأخر ترك‌. وی‌ در شهر طرابزون‌ به‌ دنیا آمد. نامش‌ ابراهیم‌ بود، اما با تخلص‌ شعری‌اش‌، جودی‌، شهرت‌ یافت‌. گاهی‌، به‌ سبب‌ معاصر وهم‌نام‌ و هم‌ تخلص‌ بودن‌ با جودی‌ مِرْزیفونی‌، با وی‌ یكی‌ دانسته‌ شده‌ است‌. پدرش‌، حاجی‌محمد یومرالی، مدرّس‌ مدرسه دینی‌ اسكندرپاشا بود. جودی‌، پس‌ از گذراندن‌ دوره ابتدایی‌ در مدرسه [محله( دباغ‌ خانه‌، در مدرسه )تربیتِ( مُفتی‌ به‌ تحصیل‌ ادامه‌ داد و نزد استادانی‌ چون‌ خوجه‌ درویش‌ و حاجی‌ فائق‌ درس‌ خواند و از سَمَرجی‌زاده‌ حاجی‌ محمد اجازه‌ گرفت‌، سپس‌ معلم‌ زبان‌ تركی‌ مدرسه حمیدیه‌ شد، كه‌ آن‌ را شیخ‌الادبا، علی‌نقی‌ افندی‌، تأسیس‌ كرده‌ بود (١٣٠٠). دو سال‌ بعد عازم‌ مكه‌ شد و مدتی‌ در آنجا اقامت‌ كرد و پس‌ از بازگشت‌ به‌ طرابزون‌، معلمی‌ را از سرگرفت‌. جودی‌ سالها مدیر مدرسه ابتدایی‌ جودی‌ بیگ‌ بود كه‌ با كسب‌ توفیقات‌ بسیار در عرصه فرهنگ‌ طرابزون‌، توجه‌ و علاقه فراوان‌ مردم‌ را به‌ خود جلب‌ كرده‌ بود. جودی‌ از محل‌ درآمد فروش‌ كتابش‌، اسماء الحسنی‌ ، به‌ گسترش‌ مدرسه‌ یاری‌ نمود. جودی‌ در «اعدادی‌» ) مدرسه مقدماتی‌ ] ناصری‌، كه‌ ایرانیان‌ دایر كرده‌ بودند، آموزگار و سپس‌ مدیر شد. وی‌ همچنین‌ در مدرسه فرانسویان‌، ارمنیان‌ و یونانیان‌ معلم‌ زبان‌ تركی‌ بود. وی‌ خدمات‌ دولتی‌ خود را، به‌ عنوان‌ عضو ثابت‌ محكمه تجاری‌ شهر طرابزون‌، در ١٣٢١ آغاز كرد و تا جمادی ‌الا´خره ١٣٢٦، كه‌ این‌ محكمه‌ منحل‌ شد، به‌ كار در آنجا ادامه‌ داد. در ١٣٢٦، به‌ «پایه موصله سلیمانیه‌»، كه‌ از درجات‌ بزرگ‌ علمی‌ بود، ارتقا یافت‌. در ١٣٢٨، به‌ معلمی‌ زبان‌ عربی‌ «مكتب‌ سلطانی‌» (مدرسه متوسطه‌) طرابزون‌ پذیرفته‌ شد. در حدود چهار سال‌ نیز عضو مجلس‌ معارف‌ طرابزون‌ و یك‌ سال‌ نیز سردبیر روزنامه ولایتی‌ طرابزون‌ بود.

در اثنای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (١٩١٤ـ ١٩١٨) كه‌ طرابزون‌ اشغال‌ شد، جزو بنیان‌گذاران‌ «طرابزون‌ محافظه حقوق‌ ملیه‌ جمعیتی‌» (جمعیت‌ دفاع‌ از حقوق‌ ملی‌ طرابزون‌) بود و مدتی‌ نیز، در سمت‌ ریاست‌ این‌ جمعیت‌، در فراهم‌ آوردن‌ مقدّمات‌ نبرد ملی‌ فعالانه‌ شركت‌ كرد. وی‌ به‌ پیشنهاد نمایندگی‌ مجلس‌، پاسخ‌ منفی‌ داد، همان‌طور كه‌ پیش‌ از آن‌ نیز پیشنهاد اتحادیون‌ (جمعیت‌ اتحاد و ترقی‌) را، مبنی‌ بر پذیرفتن‌ نمایندگی‌ آنان‌ در مجلس‌، رد كرده‌ بود. در ١٣٠٤ ش‌/١٩٢٥ به‌ مقام‌ مفتیگری‌ طرابزون‌ رسید و تا ١٣٠٥ ش‌/ ١٩٢٦، كه‌ سال‌ درگذشت‌ اوست‌، در آن‌ سمت‌ باقی‌ماند. وی‌ را در حَظیره مسجد خاتونیه‌، در كنار قبر پدرش‌، به‌ خاك‌ سپردند.

جودی‌ علاوه‌ بر زبان‌ تركی‌، به‌ عربی‌ و فارسی‌ هم‌ تسلط‌ داشت‌ و به‌ آنها شعر می‌سرود. از دیوان‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. در میان‌ اشعار جودی‌ ــ كه‌ از نظر وزن‌ و زبان‌ قوی‌ است‌ ــ منظومه‌های‌ تغزلی‌ مؤثری‌ وجود دارد.

از جودی‌ افندی‌ بیست‌ كتاب‌، كه‌ اغلب‌ آنها آموزشی‌اند، منتشر شده‌ است‌. این‌ كتابها در زمان‌ جودی‌، در تعلیم‌ و تربیت‌ و فرهنگ‌ طرابزون‌ و اطراف‌ آن‌ تأثیرات‌ مهمی‌ داشته‌اند؛ از جمله‌، اسماء الحسنی‌، تاریخ‌ انبیاء و < واعظ‌ رمضان‌>، كه‌ به‌ اظهار حمّامی‌زاده‌ احسان‌، در گستره‌ای‌ تا قفقاز، كتاب‌ راهنمای‌ خواندن‌ و نوشتن‌ بسیاری‌ از جوانان‌ و ابزار آشنایی‌ آنان‌ با مبادی‌ و اصول‌ دین‌ و وسیله گسترش‌ فرهنگ‌ مذهبی‌ افراد فرهیخته‌ بود.

آثار مهم‌ جودی‌ بدین‌ قرارند: ١) نوادر نفیسه (طرابزون‌ ١٣٠٩)، كه‌ ترجمه حكایات‌ عبرت‌ آموزی‌ از ادبیات‌ عربی‌ است‌. ٢) الكَنْزُ الاَسنی‌' فی‌ شرح‌ الاسماء الحسنی‌' (طرابزون‌ ١٣٢٥)، شرح‌ منظوم‌ اسماء حُسنی‌' (نامهای‌ خداوند)، كه‌ با حروف‌ امروزی‌ تركی‌ (لاتینی‌) نیز منتشر گردیده‌ است‌ (چاپ‌ مراد یوكْسَل‌، استانبول‌ ١٩٨٩). ٣) الخیط ‌الابیض‌ یا خودْ رمضان‌ واعظی‌ [ = خیطِ ابیض‌ یا واعظِ رمضان‌](طرابزون‌ ١٣٢٨)، مشتمل‌ بر احكام‌ فقهی‌ و توضیح‌ عبادات‌ ماه‌ رمضان‌، كه‌ با الفبای‌ امروزی‌ تركی‌ نیز چاپ‌ شده‌ است‌ (استانبول‌ ١٩٧٠). ٤) تاریخ‌ انبیاء و اسلام‌ (طرابزون‌ ١٣٢٨). ٥) الطّرائف‌ و الظرائف‌ (طرابزون‌ ١٣٣١)، برای‌ آموزش‌ و تمرین‌ زبان‌ عربی‌. ٦) لغت‌ جودی‌ (طرابزون‌ ١٣٣٢)، كه‌ آخرین‌ و مهم‌ترین‌ اثر اوست‌. او در این‌ لغتنامه‌، كه‌ شرح‌ واژه‌های‌ دخیل‌ فارسی‌ و عربی‌ در زبان‌تركی‌ است‌، نمونه‌های‌ منظوم‌ و منثور نیز آورده‌ است‌. از جمله‌ امتیازهای‌ این‌ لغتنامه‌، توضیحات‌ نسبتاً مفصّلی‌ است‌ كه‌ مؤلف‌، با ذكر شاهد و مثال‌، برای‌ اصطلاحات‌ ادبی‌ آورده‌ است‌.

برخی‌ كتابهای‌ آموزشی‌ او عبارت‌اند از: ١) تسهیل‌ الفبای‌ عثمانی‌ (طرابزون‌ ١٣١٢). ٢) رهبر عوامل‌ (طرابزون‌ ١٣٢٥)، رساله‌ای‌ برای‌ درك‌ آسان‌تر العوامل‌ المئه بِركِوی‌، كه‌ كتاب‌ مهمی‌ برای‌ آموزش‌ زبان‌ عربی‌ است‌، ٣) علوم‌ دینیه‌ درسلری‌ [= درسهای‌ علوم‌ دینی‌ ] (طرابزون‌ ١٣٢٧)، كتاب‌ دیگری‌ نیز به‌ همین‌ نام‌ و در همان‌ سال‌، از وی‌ منتشر شده‌ است‌.

منابع‌:
(١) ابراهیم‌ جودی‌، لغت‌ جودی‌ ، طرابزون‌ ١٣٣٢، پیشگفتار؛

(٢) Omer Akbulut, Trabzon meshurlar bibliyografyas, Ankara ١٩٧٠, ٥٨;
(٣) idem, Trabzon sairleri,Trabzon ١٩٥٢, ٢٨-٣١;
(٤) Huseyin Albayrak, Kurulusunun ١٠٠. ylnda Cud Bey Ilkokulu,Trabzon ١٩٨٨, ٢٥, ٢٧-٣٦;
(٥) Sadeddin Nuzhet Ergun, Turk sairleri, Istanbul ١٩٣٦-١٩٤٥, III, ١٠٩٣-١٠٩٥;
(٦) Ibrahim Alaeddin Govsa, Meshur adamlar,Istanbul ١٩٣٣-١٩٣٧, ٢٦٣;
(٧) idem, Turk meshurlar ansiklopedisi, Istanbul [١٩٤٦], ٨٨;
(٨) Ihsan Hamamioglu, Trabzonda ilk kitapc kitabi Hamdi Efendi ve Yaynlar, Istanbul ١٩٤٧, ٩-١٠, ١٧-٢٣, ٢٥-٢٦;
(٩) Ibnulemin Mahmud Kemal Inal, Son asr Turk sairleri , Istanbul ١٩٣٠-١٩٤١, I, ٢٤٧-٢٤٩;
(١٠) Mahir Iz, "Trabzonlu sair Ibrahim Cudi Efendi" Bugun , Istanbul, ١٢ Nisan ١٩٦٧, ٢;
(١١) idem, Yllarn Izi , Istanbul ١٩٧٥, ٥٩-٦٠, ٦٦;
I. Gundag Kayaoglu, "Trabzon'dan yetisen degerli egitimci Ibrahim Cudi Bey", Trabzon kultur sanat yllg, Istanbul ١٩٨٧, ٢٨٧-٢٩٢.

/ مصطفی‌ اوزون‌ ، تلخیص‌ از د. ا. د. ترك‌ /