دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٥٣
خُسروانى، ابوطاهر ، خُسروانى، ابوطاهر طيب بن محمد، از شاعران سده چهارم در دربار سامانيان. از زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست. به نوشته عوفى در اوايل قرن هفتم (ج ٢، ص٢٠) او از شاعران آلسامان بود كه در دولت آنان به راحتى زيست ولى در پايان عمر مبتلا به بيمارى شد. سوزنى سمرقندى، شاعر قرن ششم، نيز به رنج و بيمارى خسروانى اشاره كرده است (ص ١٣٨). در قرن دوازدهم، واله داغستانى (ج ٢، ص ٧٠٦) او را حكيم خسروانى خوانده و گفته است كه ظاهرآ طبابت نيز مىكرده است؛ اما، اين سخن در جاى ديگرى ذكر نشده است. هدايت در مجمعالفصحا (ج ١، بخش ٢، ص ٦٠١) او را خراسانى ذكر كرده است.
از خسروانى حدود هفتاد بيت شعر باقى مانده است (رجوع کنید بهادارهچى گيلانى، ص ١١٥ـ١٢٢) كه به گفته شمس قيس رازى در اوايل قرن هفتم (ص٤٧٠)، مضمون يك بيت را از رودكى (متوفى ٣٢٩) گرفته بوده است. بيتى از او هم در رثاى سه شاعر قرن چهارم، ابوالمَثَل بخارى و شاكر بخارى و جُلّاب بخارى، نقل شده است (براى نمونهاى از اين اشعار رجوع کنید به ادارهچى گيلانى، ص ١١٥) كه نشان مىدهد خسروانى معاصر آنان، و پس از مرگ آنان زنده بوده است. رادويانى، نويسنده ترجمانالبلاغه، در قرن پنجم، دو بيت از محمد عبده، شاعر اواخر قرن چهارم، آورده كه وى در آن بيتى از خسروانى را تضمين كرده (رجوع کنید به ص ١٠٣ـ١٠٤)؛ اما، عوفى (ج ٢، ص ٣٣) ابيات مذكور را از فردوسى دانسته است نه محمد عبده. اسدى طوسى (متوفى ٤٦٥) ابياتى از خسروانى را در لغت فرس (ص ٢٥، ٢٨، ٣٧، ٧٨، ٨٦، ١٠٣، ١٥٢، ١٦٥، ١٩٥، ٢٠٨، ٢١٢، ٢١٤، ٢١٩) شاهد آورده است كه بيانگر شهرت اشعار او در قرن پنجم است.
اشعار او، به همراه شعرهاى شاعران معاصرش، در مجموعهاى به نام خرّمنامه نيز آمده است (رجوع کنید بهمنزوى، ج ٩، ص ٢٠٧٤). بهنوشته هرمان اته (ص ٢٨)، در اشعار خسروانى تصوف و مضامين وحدت وجودى ديده مىشود؛ اما، اين سخن درست به نظر نمىرسد و هيچ منبعى از تصوف خسروانى سخن نگفته است.
سال وفات خسروانى معلوم نيست. در سخن و سخنوران (ص ٢٧) سال درگذشت او به استناد مجمعالفصحا، ٣٤٢ ذكر شده، كه اشتباه است و تاريخ مذكور، سال وفات خبازى نيشابورى است (رجوع کنید به هدايت، همانجا).
منابع :
(١)هرمان اته، تاريخ ادبيات فارسى، ترجمه با حواشى رضازاده شفق، تهران ١٣٥٦ش؛
(٢) احمد ادارهچى گيلانى، شاعران همعصر رودكى، تهران ١٣٧٠ش؛
(٣) علىبن احمد اسدىطوسى، لغتفرس، چاپ فتحاللّه مجتبائى و علىاشرف صادقى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٤) محمدبن عمر رادويانى، ترجمانالبلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول ١٩٤٩، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش؛
(٥) محمدبن مسعود سوزنى، حكيم سوزنى سمرقندى، چاپ ناصرالدينشاه حسينى، تهران [١٣٤٤ش]؛
(٦) محمدبن قيس شمسقيس، كتابالمعجم فى معايير اشعارالعجم، تصحيح محمدبن عبدالوهاب قزوينى، چاپ مدرس رضوى، تهران [١٣٣٨ش]؛
(٧) عوفى؛
(٨) بديعالزمان فروزانفر، سخن و سخنوران، تهران ١٣٥٨ش؛
(٩) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخههاى خطى فارسى پاكستان، اسلامآباد ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ش؛
(١٠) عليقلىبن محمدعلى واله داغستانى، تذكرة رياضالشعراء، چاپ محسن ناجىنصرآبادى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١١) رضاقلىبن محمدهادى هدايت، مجمعالفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ش.
/ منيژه ظفرآبادى /