بنّا ، محمد بن یوسف ، از محدّثان و صوفیان اصفهان در قرن سوم هجری . نام کامل او را محمدبن یوسف بن معدان بن یزید الثقفی و کنیه اش را ابوعبدالله آورده اند. تاریخ ولادت بنّا معلوم نیست . وی نخستین کسی است که در اصفهان صوفی نامیده شد (انصاری ، ص ١١٠ـ ١١١). علی * بن سهل اصفهانی ، صوفی معروف اصفهان ، از اصحاب اوست (سلمی ، ص ٢٣٣) و صوفیان دیگر اصفهانی در قرنهای سوم و چهارم از پیروان او به شمار می آیند. وی جدّ مادری پدر ابونعیم اصفهانی بوده است (ابونعیم ، ١٩٣١ـ ١٩٣٤، ج ٢، ص ٩٣). عبدالله بن محمدبن حیّان معروف به ابوشیخ (٢٧٤ـ ٣٦٩) مورخ مشهور، همراه پدرش او را بارها دیده بوده است و در کتاب طبقات المحدثین باصبهان او را مستجاب الدعوه خوانده و سخنانی از او نقل کرده است (ج ٣، ص ١٧٢). ابومنصور * اصفهانی (ص ٤١) نیز خود را در تصوّف پیرومکتب وی می داند. خواجه عبدالله انصاری او را پیرو مذهب احمدبن حنبل دانسته است (ص ١١١).

بنّا در جوانی به جمع آوری و کتابت حدیث مایل شد و علاوه بر مشایخ اصفهان با مشایخ شهرهای دیگر از جمله شام و بصره نیز ملاقات کرد. عدة مشایخ او را تا ششصد تن ذکر کرده اند. سپس به تصوف روی آورد و در ٢٤٥ راهی مکه شد. در این هنگام وی هنوز جوان بود. در یکی از سفرهایش همراه ابوتراب نخشبی * بوده و گفته اند که فتح * موصلی (متوفی ٢٢٥) را نیز ملاقات کرده است (ابونعیم ، ١٩٣١ـ١٩٣٤، ج ٢، ص ٢٢٠؛ ابن جوزی ، ج ٤، ص ٨٣؛ ابن مُلَقِّن ، ص ٤٠٤؛ جامی ، ص ١٠٥؛ ابونصر سرّاج ، ص ٣٢٥ـ٣٢٦؛ انصاری ، همانجا؛ پورجوادی ، ص ١١).

محمدبن یوسف مانند ملامتیان نیشابور و پاره ای از صوفیان به کسب معتقد بود و از راه بنّایی امرار معاش می کرد و به همین دلیل بنّا خوانده شده است . روزها بنّایی می کرد و چنانکه گفته اند شبها تا صبح در کوهی نزدیک اصفهان به عبادت می پرداخت و از خدا طلب معرفت می کرد (پورجوادی ، همانجا). او در ٢٨٦ وفات یافت و در اصفهان در محلة روشاباد (امروزه : خواجوی قدیم ) به خاک سپرده شد (ابونعیم ، ١٩٣١ـ١٩٣٤، ج ٢، ص ٩٣، ٢٢٠؛ مهدوی ، ص ١١١).

بنّا در زمان حیات نزد صوفیان بغداد معروف بود. جنید بغدادی در نامه ای که به علی بن سهل اصفهانی نوشت از او خواست تا از شیخ خود، محمدبن یوسف ، سؤال کند که چه چیز بر او غالب است . علی بن سهل پرسید و شیخ در پاسخ آیة ٢١ سورة یوسف را تلاوت کرد که می فرماید: «واللّه غالب علی امره » (جامی ، همانجا؛ پورجوادی ، ص ١٢). بنّا در حدیث و زهد و تصوف صاحب تألیفاتی بوده و ابوشیخ می نویسد که آنها را دیده است (ابوشیخ ، همانجا). عناوین کتابهای منسوب به او عبارت است از: کتاب السنة ( فی الاعمال )؛ بستان العارفین (ابومنصور اصفهانی ؛ انصاری ، همانجاها)؛ معاملات القلوب و کتاب الصبر (صفدی ، ج ٥، ص ٢٤٤). از او سخنانی در باب معرفت و علم بر جای مانده است (رجوع کنید به ابونعیم ، ١٣٨٧، ج ١٠، ص ٤٠٢ـ٤٠٣). بنّا را نباید با زاهد اصفهانی قرن دوم ، محمدبن یوسف بن معدان بن سلیمان معروف به «عروس الزهّاد» (متوفی ١٨٤) اشتباه کرد؛ اشتباهی که انصاری (همانجا) کرده است .

منابع :
(١) ابن جوزی ، صفة الصفوة ، چاپ محمود فاخوری و محمد رواس قلعه جی ، حلب ١٣٨٩ـ١٣٩٣/ ١٩٦٩ـ١٩٧٣؛
(٢) ابن مُلَقِّن ، طبقات الاولیاء ، چاپ نورالدین شریبه ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٣) عبدالله بن محمد ابوشیخ ، طبقات المحدثین باصبهان و الواردین علیها ، چاپ عبدالغفار سلیمان بنداری و کسروی حسن ، بیروت ١٤٠٩؛
(٤) معمربن احمد ابومنصور اصفهانی ، کتاب المنهاج والمسائل والوصیة ، چاپ نصرالله پورجوادی ، معارف ، دورة ٦، ش ٣ (آذر ـ اسفند ١٣٦٨)؛
(٥) عبدالله بن علی ابونصر سراج ، کتاب اللمع فی التصوف ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، لیدن ١٩١٤؛
(٦) احمدبن عبدالله ابونعیم ، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء ، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٧) همو، کتاب ذکر اخبار اصبهان ، چاپ سون ددرینگ ، لیدن ١٩٣١ـ١٩٣٤، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٨) عبدالله بن محمد انصاری ، طبقات الصوفیة ، با تصحیح و حواشی عبدالحی حبیبی قندهاری ، چاپ حسین آهی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٩) نصرالله پورجوادی ، «گزارشهای ابومنصور اصفهانی در سیر السلف و نفحات الانس »، معارف ، دورة ١٤، ش ٣ (آذر ـ اسفند ١٣٧٦)؛
(١٠) عبدالرحمان بن احمد جامی ، نفحات الانس ، چاپ محمود عابدی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١١) محمدبن حسین سلمی ، طبقات الصوفیة ، چاپ نورالدین شریبه ، قاهره ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(١٢) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٥، چاپ س . دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٨٩/١٩٧٠؛
(١٣) مصلح الدین مهدوی ، تذکرة القبور،یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان ، اصفهان ١٣٤٨ ش .

/ نصرالله پورجوادی /