بَنوری ، آدم بن اسماعیل ، ملقب به معزّالدین از مشایخ ومؤلّفان سلسلة نقشبندیه در قرن یازدهم و از مشهورترین خلفای شیخ احمد سَرهندی * (٩٧١ـ١٠٣٤). نَسَب بنوری را به امام موسی کاظم علیه السلام رسانده اند. اجداد وی از ناحیة رَوَه (از نواحی هرات ) بودند، اما او در بَنور * به دنیا آمد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ رضوی ، ج ٢، ص ٣٣٨؛ حسنی ، ج ٥، ص ١؛ سرهندی ، ص ٣٨٤).

وی مدتی نظامی بود، اما بزودی این شغل را رها کرد؛ نخست مرید حاجی خِضرخان افغانی شد و بعد به توصیة وی در مولتان مرید احمد سَرهندی گردید و از طرف وی مأمور تبلیغ عقاید این سلسله در بنور شد. وی در میان خلفای سَرهندی شهرت بسیار یافت (حسنی ، همانجا؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٦٣٢؛ رضوی ، همانجا).

بنوری در ١٠٥٢، با مریدانش ـ که بیشتر افغانی بودند ـ به لاهور رفت ، اما شاه جهان بن جهانگیر (حک : ١٠٣٧ ـ ١٠٦٨) از تعداد کثیر مریدانش به وحشت افتاد و از او خواست که لاهور را ترک کند. بنوری از آنجا به بنور بازگشت و سپس به حجاز سفر کرد (غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٦٣٠ـ٦٣١؛ سرهندی ، ص ٣٨٥؛ رضوی ، ج ٢، ص ٣٣٨ـ٣٣٩). بنابر بیشتر منابع ، وی در ١٠٥٣ در مدینه درگذشت ، و او را در کنار مقبرة عثمان بن عفان به خاک سپردند (سرهندی ، همانجا؛
غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٦٣٥؛
حسنی ، ج ٥، ص ٢).

از جمله خلفای وی محمدامین بدخشی * مکی است که کرامات آدمیه را دربارة احوال بنوری نگاشته ، و همچنین بخش اول کتاب نتایج الحرمین خود را ـ که تفسیر سورة فاتحة الکتاب است ـ از مکتوبات بنوری فراهم آورده است . بخش دوم کتاب در کرامات بنوری و بخش سوم آن در احوال اوست (منزوی ، ج ١، ص ٩٢). از دیگر خلفای او علم اللّه نقشبندی بریلوی (١٠٣٣ـ ١٠٩٦) و حافظ عبداللّه اکبرآبادی ، مرشد شاه عبدالرحیم ، پدر شاه ولی الله دهلوی ، است ( د. اسلام ، همانجا؛
حسنی ، ج ٥، ص ٢٨٦).

از جمله آثار بنوری است : ١) کلمات المعارف دربارة تعلیمات مجددّیه و نقشبندیه (رضوی ، ج ٢، ص ٣٣٨)؛
٢) خلاصة المعارف فی اسرارالعقاید ، به فارسی و در دو مجلد. جلد اول آن در سلوک ظاهری و باطنی و جلد دوم دربارة معارف خواجه بهاءالدین * نقشبند است . این کتاب به صورت نسخة خطی است (کتابخانة گنج بخش ، ج ٢، ص ٦٠٦؛
منزوی ، ج ٣، ص ١٤٣٥ـ١٤٣٦؛
حسنی ، ج ٥، ص ٢)؛
٣) نکات الاسرار در پاسخ به مسائل غامض تصوف اسلامی . محمد امین بدخشی مطالب این کتاب را در چهار فصل گرد آورده است (برای آگاهی از نسخ خطی آن رجوع کنید به منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٧٨ـ٢٠٧٩؛
د. اسلام ، همانجا)؛
٤) مکتوبات ، شامل ١٥٠ نامة بنوری که از مکه به مریدان و مشایخ نوشته است . این مکتوبات در کتاب نتایج الحرمین نیز آمده است (منزوی ، ج ٣، ص ١٩٨٨)؛
٥) وضوح المذاهب ، دربارة عقاید ٧٣ فرقه از مسلمانان که تنها یکی از آنها رستگار است ، از نظر اهل سنت بحث کرده است (برای آگاهی از نسخ خطی آن رجوع کنید به منزوی ، ج ٢، ص ١٠١٣)؛
٦) رساله در تحقیق معنی حضور ظهوری و ظهور حضوری ، که موضوع آن مراتب وصول است . از این رساله نسخة خطی ناقصی باقی مانده است (کتابخانة ندوة العلماء، ص ٢٨٨).

منابع :
(١) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/ ١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(٢) بدرالدین سرهندی ، حضرات القدس ، چاپ محبوب الهی ، لاهور ١٩٧١؛
(٣) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیاء ، کانپور ١٣٣٢/١٩١٤؛
(٤) کتابخانة گنج بخش ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة گنج بخش ، تألیف احمد منزوی ، اسلام آباد ١٣٥٧ـ١٣٦١ ش ؛
(٥) کتابخانة ندوة العلماء، فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانة ندوة العلماء لکهنو ، دهلی نو ١٣٦٥ش ؛
(٦) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛

(٧) EI ٢ , s.v. "AL-Banu ¦ r ¦ â " (by A. S. Bazmee Ansari);
(٨) Athar Abbas Rizvi, A history of sufism in India, New Delhi ١٩٧٨-١٩٨٣.

/ پروانه عروج نیا /