بی خبر بِلگرامی ، عظمت الله ، عارف و شاعر و خوشنویس شبه قارة هند در سدة دوازدهم . نسب او به سادات حسینی می رسد که از واسط به بِلگرام هند آمده بودند. پدرِ او لطف الله بلگرامی معروف به شاه لَدّها (١٠٥٣ـ١١٤٣) از عارفان نامدار بلگرام بود و تذکره نویس و شاعر معروف شبه قاره میرغلام علی آزاد بلگرامی از مریدانِ او بود (آزاد بلگرامی ، ١٩٧١، ص ١٠٠ـ١٠٣؛ همو، شجرة طیّبه ، گ ٧١ ب ـ ٧٤ الف ). بی خبر در بلگرام زاده شد. اگرچه در ملازمت امرا به سر می برد، شور و حال عارفان را داشت . به نظریة وحدت وجود معتقد بود و تا واپسین نفس بر همان اعتقاد ماند. خطِ شکسته را نیکو می نوشت ، با موسیقی و هنرهای دیگر نیز آشنا بود و با میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی * ملاقات داشت (همو، ١٩١٣، ص ٣١٥؛ خوشگو، دفتر ٣، ص ١٧٣). بی خبر در ٢٤ ذیقعدة ١١٤٢ در دهلی وفات یافت و در جوار مقبرة نظام الدین اولیا (متوفی ٧٢٥) دفن شد (آزاد بلگرامی ، ١٩١٣، ص ٣٢٥؛ همو، ١٩٧١، ص ١٠٦). فرزندانِ او نوازش علی بلگرامی (١١٢٤ـ١١٦٧) و کرم الله غریب بلگرامی (١١٣٥ـ ١١٦٩) نیز از علم و عرفان بهره برده بودند و به فارسی شعر می سرودند (آزاد بلگرامی ، ١٩١٣، ص ٣٢٥ـ ٣٢٨؛ همو، ١٩٧١، ص ١٠).

آثار او عبارت است از: ١) کلیّات اشعار فارسی ، مشتمل بر قصاید و غزلیات و رباعیات و مثنویات ، قریب به هفت هزار بیت (همو، ١٩١٣، ص ٣١٧) که در سفینة خوشگو (همانجا) پانزده هزار بیت ذکر شده است . علی ابراهیم خان خلیل دیوان او را دیده بود (خلیل ، ج ١، ص ١١٤). نسخة خطی دیوان او در کتابخانة خدابخش در پَتْنا/ پاتْنا (ش ٢١٧٩ H. L ) موجود است (کتابخانة عمومی شرق شناسی خدابخش ، ج ٣٢، ص ١٢٤)؛ ٢) سفینة بی خبر ، به فارسی ، شرح حال و گزیدة اشعار حدود هزار شاعر فارسی گوی شبه قاره ، که از سال ١٠٠٠ تا تاریخ نگارش آن (١١٤١) می زیسته اند. شرح حال و نمونة کلام بیشتر شعرا در آن بسیار مختصر است و غالباً مؤلف چند کلمه برای معرفی اسم و تخلص شاعر همراه با یکی دو بیت از او نقل کرده است (نقوی ، ص ٢٣٤ـ٢٣٥). نسخه های خطی آن در دانشگاه پنجاب ، لاهور (گنجینة شیرانی ، ش ١٤٩٨/ ٤٥٤٨) و دانشگاه اسلامی علیگره (گنجینة احسن مارهروی ، ش ٨/٩٢٠) موجود است (رضوی ، ج ١، ص ١٧١؛ منزوی ، ج ١١، ص ٧٤٩)؛ ٣) ماقلّ و دلّ ، به فارسی ، در فضیلت عقل و ادراک که به کوشش ظفر اقبال در مجلّه دانش (اسلام آباد، ش ٩، ١٣٦٦ ش ) به چاپ رسیده است ؛ ٤) غبار خاطر ، به فارسی ، مؤلف در آن از عقب ماندگی و تفرقة مسلمانان عصر خود اظهار تأسف و تأثر کرده است . غبار خاطر در ١٢٩٧ در بهوپال چاپ سنگی شده و به تصحیح غلام مصطفی خان نیز در مجلة معارف به چاپ رسیده است ( معارف ، اعظم گره ، ج ١٠١، ش ٢؛ نیز رجوع کنید به نقدی بر این دو چاپ از محمد اقبال مجددی ، همانجا، ژوئن ١٩٦٧)؛ ٥) قصص الانبیا (حسنی ، ج ٦، ص ١٨٢)؛ ٦) گرامی نامه (همانجا)، رساله ای عرفانی که آزاد بلگرامی متن آن را در انیس المحققین (نسخة خطی دانشگاه اسلامی علیگره ، گنجینة حبیب گنج ، ش ٢١/٤٥) نقل کرده است ؛ ٧) رسالة مناقب شاهانه ؛ ٨) گلشن نامه .

منابع :
(١) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، سرو آزاد ، حیدرآباد دکن ١٩١٣؛
(٢) همو، شجرة طیّبه ، نسخة خطی کتابخانة عمومی حضرت آیت الله العظمی نجفی مرعشی ، ش ٤٢٨؛
(٣) همو، مآثرالکرام ، لاهور ١٩٧١؛
(٤) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، ج ٦، حیدرآباد دکن ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٥) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٤؛
(٦) بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو ، دفتر ٣: تذکرة شعرای فارسی ، چاپ سیدشاه محمد عطاءالرحمان عطا کاکوی ، پتنا ١٣٧٨/١٩٥٩؛
(٧) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(٨) علیرضا نقوی ، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان ، تهران ١٣٤٣ش ؛

(٩) Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, vol. XXXII, Bankipur, Patna ١٩٨٠;
(١٠) Athar Abbas Rizvi, Catalogue of the Persian manuscripts in the Maulana Azad Library, Aligarh Muslim University, Aligarh ١٩٦٩.

/ عارف نوشاهی /