پلدشت ، بخش و شهری در شهرستان ماکو.

١) بخش پلدشت . در مشرق شهرستان ماکو * در شمال استان آذربایجان غربی ، در کرانة جنوبی رود ارس واقع ، و مشتمل است بر دهستانهای چایباسارشرقی ، زنگبار، گِچْلَرات شرقی و گچلرات غربی ، ٨٤ آبادی و شهر پلدشت . کمابیش منطبق بر دشتی مرتفع و حاصلخیز با آب و هوای معتدل و خشک است . از شمال و مشرق به رود ارس (مرز جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان )، از جنوب به بخش چایپاره در شهرستان خوی و از مغرب به بخشهای مرکزی و شوط * در شهرستان ماکو محدود است .

از جمله مهمترین کوههای آن ، گِچِه داغ (ارتفاع : ٨٥٦ ، ١ متر) است در حدود ٧٨ کیلومتری جنوب شرقی شهر ماکو و مرادتپه (ارتفاع : ٣٦٨ ، ١ متر) در حدود ٦٨ کیلومتری جنوب شرقی شهر ماکو (جعفری ، ج ١، ص ٤٦٥، ٥٠٥).

رود ارس و زَنگِمار/ ماکوچای (از ریزابه های جنوبی ارس ) با چند رود کوچک دیگر و چشمه ها و قنوات ، اراضی آن را مشروب می کنند (افشین ، ج ٢، ص ٤٦؛ جعفری ، ج ٢، ص ٢٥٤؛ رزم آرا، ج ٤، ص ١١٠). قسمتی از اراضی نیز با ذخایر آبی سدّ بارون / تنگ بارون (احداث در ١٣٦٥ـ١٣٧٤ش بر رود زنگمار در نزدیکی شهر ماکو) و سدّ ارس (احداث در ١٣٤٦ـ١٣٤٩ش در شمال آبادیِ شِبیلوی سفلی در حدود ٢٨ کیلومتری

جنوب شرقی شهر پلدشت با همکاری فنی و اقتصادی ایران و شوروی ) آبیاری می شود (فرهنگی ، ص ٨٨، ١٨٦؛ قربانی ، ص ١١١؛ موسوی ماکوئی ، ص ١٩١؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، ج ١، ص ١١٠، ج ٢، ص ٩).

پوشش گیاهی مهم آن ، درختان بلوط ، بنه ، گز و گیاهان دارویی و نباتات علوفه ای است . از جانوران ، روباه ، شغال ، کبک ، تیهو و پرندگان مهاجر مانند مرغابی ، لک لک و حواصیل دارد. محصولات عمدة زراعی آن پنبه و توتون (عمدتاً در گذشته ) و پس از احداث سدّها، برنج ، گندم و جو است . دامداری شایان توجهی دارد. بعضی از فرآورده های دامی و محصولات زراعی آن صادر می شود. صنایع دستی مهم این بخش ، جاجیم بافی و گلیم بافی است (رزم آرا، ج ٤، ص ١١١). برخی طوایف کوچرو (از جمله جلالی ) در دشت پلدشت قشلاق دارند.

بازار مشترک (بازارچة مرزی ) پلدشت صَنم بُلاغی مک در دهستان زنگبار است ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ش الف ، ص ٢).

از آثار باستانی آن ، کلیسای آبادی قِزِل وانک (یا وَنک ) در حدود ٤٤ کیلومتری جنوب شرقی شهر پلدشت است (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ٤٨٤؛ رزم آرا، ج ٤، ص ٣٧٤). در ١٣١٦ ش بخش پلدشت در شهرستان ماکو در استان چهارم تشکیل شد (ایران . وزارت کشور، ١٣١٦ش ، ص ٤؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٦). در تقسیمات ١٣٥٥ش به مرکزیت شهر شاه آباد (پس از انقلاب اسلامی : شوط ) مشتمل بر سه دهستان و شهر پلدشت بود (ایران . وزارت کشور، ١٣٥٥ش ، ص ٢١). با تشکیل بخش شوط در ١٣٦٨ش ، شهر شوط از بخش پلدشت جدا شد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ١، ص ٧٠؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، همانجا). جمعیت بخش پلدشت در سرشماری ١٣٧٥ش ، ١٨٧ ، ٣٠ تن بود که از این تعداد، ٥٠١ ، ٢٢ تن (٥ر٧٤%) در روستاها و بقیه در شهر ساکن بودند. اهالی پلدشت به فارسی ، ترکی آذربایجانی و کردی سخن می گویند و عده ای از آنان شیعة اثناعشری و عده ای دیگر سنّیِ حنفی اند.

٢) شهر پلدشت (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٦٨٦ ، ٧ تن )، مرکز بخش پلدشت . در ارتفاع ٨١٥ متری در شمال دشت پلدشت و در حدود ٤٦ کیلومتری شمال شرقی شهر ماکو (مرکز شهرستان ) واقع است . آبادی شاه تختی در کرانة شمالی رود ارس (در جمهوری آذربایجان ) مقابل آن قرار دارد.

رود زنگمار در جنوب آن به ارس می پیوندد. عرض رود ارس در نزدیکی شهر پلدشت نود تا صد متر و عمق آن حدود دو متر است (بدیعی ، ج ١، ص ١٤٨، ١٥٠).

میانگین بیشترین دما در تابستانها ْ٣٥، میانگین کمترین آن در زمستان ْ١٠- و میانگین بارش سالانه حدود ٢٥٠میلیمتر است .

شهر پلدشت از جنوب به فاصلة ٢٤ کیلومتر، و از مغرب به فاصلة ٢٢ کیلومتر به راه اصلی تبریز ـ بازرگان مرتبط است . از طریق راه اصلی با شهرهای شوط در جنوب غربی و جلفا در جنوب شرقی و نیز سدّ ارس در ارتباط است . آثار تاریخی مهم آن بقعة عرب لو و دو پل بر روی رود ارس است ( ایرانشهر ، ج ٢، ص ١٣٩٠؛ هویدا، ص ٢٣٩).

از سابقة سکونت در پلدشت (سابقاً به نام آبادی عرب / عرب لَر/ عرب لو) و وضع آن اطلاع چندانی در دست نیست ، جز آنکه در ١٣٣٣/١٩١٥، روسیة تزاری ، راه آهنی احداث کرد که شاه تختی را با پل چوبی به آبادی عرب و سپس به ماکو و بایزید (در ترکیه ) به طول ١٥٠ کیلومتر مرتبط می کرد ( ایرانشهر ، ج ٢، ص ١٤٧٦؛ ایران . وزارت راه و ترابری ، ص ٨؛ کیهان ، ج ٢، ص ١٥٥ـ١٥٦، ج ٣، ص ٤٧٠). پس از واگذاری راه آهن مذکور به دولت ایران در ١٣٠٠ ش ، آبادی عرب به لحاظ داشتن موقعیت طبیعی و ایجاد اداره های مرزبانی و گمرک اهمیت خاصی یافت (کیهان ، ج ٣، ص ٤٣٥؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ٢، ص ٤). در ١٣١١ ش به دفتر گمرکی «عرب » برای وارد کردن مال التجاره اجازه داده شد و با تصویب دولت مقرر شد که از گمرکخانة آن اجناسی وارد شود ( رجوع کنید به کیهان ، ج ٣، ص ٣٣٥، ٣٥٥، ٤١٥ـ٤١٦). نام آبادی عرب ، با تصویب فرهنگستان زبان ایران ، در ١٣١٧ش به پلدشت تغییر یافت (فرهنگستان زبان ایران ، ص ١٩؛ هویدا، ص ٢٣٨). پلدشت در ١٣٤٣ش به شهر تبدیل و به موجب تصویبنامة شمارة ٣٦٦، ١١٤ ت مورخ ٢٤/٩/١٣٦٦ هیئت وزیران مرکز بخش پلدشت شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٦؛ ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، ص ٧٨).

منابع :
(١) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٢) اولین نقشة برجسته نمای آذربایجان ، تهران : مؤسسة جغرافیائی و کارتوگرافی سحاب ، ١٣٦٣ش ؛
(٣) ایرانشهر ، تهران : کمیسیون ملی یونسکو در ایران ، ١٣٤٢ـ١٣٤٣ش ؛
(٤) ایران . وزارت راه و ترابری . معاونت ساخت و توسعة راه آهن . دفتر فنی و امور طرحها، تاریخچة احداث راه آهن ایران و ضرورتهای توسعة آن ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٦) همو، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٨) ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٩) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(١٠) ربیع بدیعی ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١١) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٤: استان سوم و چهارم

(١٢) ( آذربایجان )، تهران ١٣٥٥ش ، ١٣٣٠ش ؛
(١٣) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١: اقدیر ، ج ٢: نخجوان ، تهران ١٣٧١ش ؛
(١٤) فرهنگستان زبان ایران ، واژه های نو که تا پایان سال ١٣١٩ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(١٥) بیژن فرهنگی ، نگرشی بر سدهای ایران : گذشته ـ حال ـ آینده ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(١٦) حافظ قربانی ، مونوگرافی شهر ماکو ، تهران ?( ١٣٧٠ش ) ؛
(١٧) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش ؛
(١٨) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان آذربایجان غربی ، شهرستان ماکو ،تهران ١٣٧٦ش الف ؛
(١٩) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ب ؛
(٢٠) میراسدالله موسوی ماکوئی ، تاریخ ماکو ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢١) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(٢٢) رحیم هویدا، جغرافیای طبیعی آذربایجان ، تبریز ١٣٥٢ش .

/ وحید ریاحی /