حدیقةالشعراء ، تذكره شاعران پارسی‌گوى ایران و هند در دوره قاجار، تألیف احمدبن ابوالحسن شیرازى مشهور به دیوان بیگى. سیداحمد دیوان بیگى در ١٢٤١ در شیراز متولد شد. نُه ساله بود كه پدرش درگذشت و جدّ مادری‌اش، آقا محمدعلى، سرپرستى وى را برعهده گرفت. دیوان‌بیگى در زادگاهش بزرگ شد. خاندان او از سادات و تاجران مشهور شیراز بودند (دیوان بیگى، ج ١، ص ٥؛ فسائى، ج ٢، ص ١١٣٠). وى دو سال به تحصیل علوم پرداخت و مدتى در یزد و شیراز به تجارت مشغول شد و به طور پراكنده به مطالعه حدیث و تاریخ و شعر نیز می‌پرداخت (دیوان‌بیگى، ج ١، ص ٥ـ٦). وى تا پیش از حركت به هرات در ١٢٧٧، كدخداى محله میدان شاه شیراز بود تا اینكه با حسام‌السلطنه سلطان مراد میرزا، از شاهزادگان و رجال قاجار، هم سفر شد و از شیراز به خراسان رفت. دیوان‌بیگى در امور دیوانى مهارت یافت و در دستگاه حسام‌السلطنه، ایشیك آقاسى* شد و تا فوت حسام‌السلطنه، با همین منصب، وى را در سفرهایش همراهى می‌كرد (فسائى، همانجا).

تألیفات دیوان‌بیگى عبارت‌اند از: تذكره حدیقةالشعراء، اخبار الیزد، تاریخ قاجاریه، نخبةالمصیبات احمدى، و ذیل ریاض‌الجنة.

حدیقةالشعراء، مهم‌ترین تألیف دیوان‌بیگى، موجب شهرت وى در عرصه ادب فارسى شده است. در این تذكره، ١٤٤٠ شاعر مرد و هشتاد شاعر زن سالهاى ١٢٠٠ تا ١٣١٠ معرفى شده‌اند كه به این لحاظ، حدیقةالشعراء كامل‌ترین تذكره پس از آتشكده آذر شناخته شده است (دیوان‌بیگى، ج ١، مقدمه نوائى، ص یازده). دیوان بیگى از ١٢٦٠ تا ١٢٧٠ به تذكره‌نویسى پرداخت، اما به سبب اشتغال در امور دیوانى مدتها از تألیف تذكره بازماند، چنان كه سه سال رئیس عدلیه یزد شد و در آن مدت به تألیف كتاب اخبارالیزد پرداخت. وى در ١٢٩٣ در تهران و در ١٢٩٦ در كرمانشاهان به تنظیم و تألیف تذكره مشغول شد. ابتدا شرح‌حال شاعران معاصر خود را نوشت ولى با تشویق حسینقلى خان سلطان (مؤلف تذكره مناقب حسامیه) و مطالعه آتشكده آذر، شرح حال شاعران متقدم و نیز شرح حال عرفا و علماى مذهبى را نیز به این تذكره افزود. دیوان بیگى، كه خود از درویشان سلسله نعمةاللهیه* بود، به شرح حال عرفا بسیار اهمیت داده است (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٦ـ٧، همان مقدمه، ص دوازده).

اقبال آشتیانى سال فوت دیوان‌بیگى را ١٣١٠ دانسته اما با توجه به اینكه او در زمان تألیف فارسنامه ناصرى (١٣١٢ یا ١٣١٣) زنده بوده است (رجوع کنید به فسائى، همانجا)، مرگ وى باید پس از این تاریخ بوده باشد (رجوع کنید به گلچین معانى، ص ٢٩).

حدیقةالشعراء داراى یك مقدمه و سبب تألیف است. مقدمه با حمد خدا و نعت پیامبر اكرم آغاز شده و در سبب تألیف، دیوان‌بیگى مختصرى از شرح حال خود را نوشته است و با بیان چگونگى مراحل تذكره‌نویسى، به طبقه‌بندى اشعار شاعران پرداخته است (رجوع کنید به ج ١، ص ٧ـ٩). حدیقةالشعراء به ترتیب الفبایى تنظیم شده است. در این ترتیب، شاعران ابتدا با تخلص و اگر تخلص نداشتند با اسم، اسم پدر، كنیه و القاب معرفى شده‌اند.

از دیگر مسائل مطرح شده در تذكره حدیقةالشعراء است : معرفى سلسله مذاهب و مشایخ، اسامى آبادیها و مناطق شهرى، نام ایلها و طوایف ایرانى، نشانى مقابر بزرگان، ذكر انجمنهاى ادبى و استادان شعرشناس، مشاعره‌هاى شاعران، ساخت مساجد و عمارات موقوفه، ذكر انواع خط و خوش‌نویسى، بیان علوم رایج در آن زمان و تحصیلات شاعران در آن علوم، و ارتباط مؤلف با بعضى از كاتبان و نسخه‌نویسان حدیقةالشعراء.

اطلاعات مندرج در حدیقةالشعراء یا برگرفته از تذكره‌هاست یا خود دیوان‌بیگى وقایع را به چشم دیده یا از معتمدان شنیده و هر جا لازم بوده به منابع اشاره كرده كه همین امر ارزش تذكره را دو چندان كرده است. مهم‌ترین منابع دیوان‌بیگى در تألیف حدیقةالشعراء، سفینةالمحمود، گنج شایگان، تذكره‌امان‌اللهى، آتشكده آذر، مجمع‌الفصحا، تذكره نائین، و مناقب حسامیه بوده‌اند (رجوع کنید به گلچین معانى، ص ٢٨). عبدالحسین نوائى، با استفاده از نسخه خطى و ریزفیلمهاى موجود در كتابخانه دانشكده ادبیات دانشگاه تهران، به تصحیح حدیقةالشعراء پرداخته و آن را در سه جلد به چاپ رسانده است (تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ش). این تصحیح فهرستها و تعلیقات جامعى دارد. مصحح، با مراجعه به منابع معتبر، اشتباهات مؤلف را بر طرف كرده و براى تكمیل مطالب، در ذیل شرح‌حال هر شاعر، دیگر اقوال را با ذكر منابع آورده است. در ضمن، به سبب حجم اشعار، به گزینش اشعار شاعران پرداخته است (رجوع کنید به دیوان‌بیگى، ج ١، همان مقدمه، ص سیزده‌ـ چهارده، هفده).

منابع :
(١) احمد دیوان‌بیگى، حدیقةالشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ش؛
(٢) حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٣) احمد گلچین‌معانى، «(درباره) حدیقةالشعراء»، وحید، سال ٢، ش ٨ (مرداد ١٣٤٤).

/ مریم امیدعلى /