چوپان اوغوللارى (چوبان اوغوللارى) ، از خاندانهاى حكومتگر ترك‌تبار آناطولى كه از اوایل سده هفتم تا اوایل سده هشتم بر بخشى از شمال‌غربى آناطولى، به‌نام پافلاگونیا، به مركزیت شهر قسطمونى، فرمان راندند. این ناحیه را سلاطین سلجوقىِ آسیاى صغیر، به اقطاع، به این خاندانِ تحت حمایت خود واگذار كرده بودند. این خاندان، كه از فاتحان آناطولى شناخته شده‌اند، به تیره قایى از قبایل اوغوز منسوب‌اند (یوجل، ص ٣٥ـ٣٦؛ طوغان، ص ٣٢١؛ مرچیل، ص ٢٥١).

مؤسس و بنیان‌گذار چوپان اوغوللارى، امیرحسام‌الدین چوپان بود كه لقب امیرالامرایى داشت (رجوع کنید به ابن‌بی‌بى، ١٣٥٠ش، ص ٤٩، ١٣٢؛ یوجل، همانجا). تبار وى به امیر قراتكین، از امیران سلیمانشاه‌بن قُتُلْمِش (فاتح آناطولى)، می‌رسد (یوجل، ص ٣٦، پانویس ٤٤، به‌نقل از اینالجق). حسام‌الدین در میان امیران و دولتمردان تابع سلجوقیان آسیاى صغیر به شجاعت، صداقت، حسن تدبیر و مردم‌دوستى شهرت داشت، و شاعران و عالمان و ارباب تصوف را ارج می‌نهاد (ابن بی‌بى، ١٩٥٦، ج ١، ص٣٠٤؛ یوجل،همانجا).او در دوران‌سلطنت عزالدین كیكاووس اول (حك : ٦٠٨ـ٦١٥) در جنگ تركان با روم‌شرقى، فرماندهى نیروهاى مهاجم را به عهده داشت. همچنین علاءالدین كیقباد اول (حك : ح ٦١٦ـ٦٣٤) بازپس‌گیرى بندر سُغداق (از مراكز مهم تجارى) را از مغولان، به حسام‌الدین چوپان سپرد. حسام‌الدین، در نبردى دریایى، گذشته از بازپس‌گیرى بندر سغداق، امیران روس و قپچاق را نیز به اطاعت درآورد (ابن‌بی‌بى، ١٩٥٦، ج ١، ص٣٠٠ـ٣٠٢؛ همو، ١٣٥٠ش، ص ١٢٧ـ١٢٨؛ یوجل، ص٣٨ـ ٤٠؛ مرچیل، ص٢٥١). در مورد زندگى وى پس از بازگشت از سغداق آگاهى چندانى در دست نیست.

بعد از درگذشت امیر حسام‌الدین، پسرش آلپ یورَك به امیرى رسید. نام این شخص به صورت البیوُرَك/ الب‌یورك و الپیوُرك نیز آمده است (رجوع کنید به ابن‌بی‌بى، ١٣٥٠ش، ص ٣٣٦؛ آقسرایى، ص ١٧١؛ اوزون چارشیلى، ص ١٢٣). از جزئیات زندگى وى آگاهى دقیق نداریم. آنچه مسلّم است پس از جنگ كوسه داغ (طاغ) و شكست سلجوقیان از سپاه مغول در ٦٣٩، آناطولى ایالتى از قلمرو مغولان شد و سلجوقیان و امیران تابع آنان، از جمله چوپان اوغوللارى، نیز اطاعت از مغولان را پذیرفتند (رجوع کنید به ابن‌بی‌بى، ١٣٥٠ش، ص ٢٣٦ به بعد؛ آقسرایى، ص ٤٥؛ آشتیانى، ص ١٤٦).

پس از درگذشت آلپ‌یورك، پسرش مظفرالدین یولق ارسلان، اداره امیرنشین را به دست گرفت. دوران امارت وى با سلطنت غیاث‌الدین كیخسرو سوم (ح ٦٦٥ـ٦٨٣) و سلطان مسعود دوم مصادف بود. از رویدادهاى مهم دوره امارت مظفرالدین، تغییرات پى در پى در خاندان حكومتى مغول بود (رجوع کنید به ابن‌بی‌بى، ١٣٥٠ش، ص ٣٣٤ـ٣٣٦).

چوپان اوغوللارى ــكه پاسدار مرزهاى شمال‌غربى آناطولى بودندــ و امیران آنان، به‌ویژه مظفرالدین، نزد خاندان سلجوقى و حتى مغولان احترام بسیارى داشتند، چنان‌كه وقتى غیاث‌الدین مسعود در قسطمونى اعلان سلطنت كرد، مظفرالدین را به عنوان سفیر ویژه خود به منظور كسب موافقت خان مغول، نزد وى فرستاد كه با احترام پذیرفته شد (ابن بی‌بى، ١٣٥٠ش، ص ٣٣٧؛ آق‌داغ، ج ١، ص ٩٣، ١١٤). با درگذشت ارغون‌خان، مبارزه و رقابت بر سر جانشینى وى در قلمرو ایلخانى آغاز شد. مظفرالدین و دیگر امیران آناطولى نیز با استفاده از این فرصت، در صدد استقلال برآمدند (یوجل، ص ٤٦)، ولى با فوت مظفرالدین اقتدار خاندان چوپانى نیز رو به ضعف نهاد (رجوع کنید به آقسرایى، ص ١٧٠). محمود، پسر مظفرالدین، آخرین امیر این خاندان است. به‌رغم دوران كوتاه امارت وى، در دوران او نیز یورشهاى مكرر بر ضد روم‌شرقى انجام گرفت كه به تصرف سرزمینهاى جدید انجامید. با شكست وى از سلیمان‌پاشا، حاكم نامدار جاندار اوغوللارى، دوران فرمانروایى چوپان اوغوللارى نیز سرآمد (یوجل، ص ٤٨ـ٤٩؛ مرچیل، ص ٢٥٢).

در دوران حاكمیت یكصد ساله چوپان اوغوللارى، آناطولى شمال‌غربى، به‌ویژه شهر قسطمونى، یكى از مراكز مهم فرهنگى به شمار می‌رفت. امیران این خاندان به دانشمندان توجه خاص داشتند، چنان‌كه بسیارى از آنان از مناطق گوناگون، مانند آسیاى مركزى، ایران و عراق، به این شهر آمدند. منجم و فیلسوف معروف، قطب‌الدین شیرازى، كتاب اختیارات المظفرى را در علم هیئت به مظفرالدین یولق‌ارسلان تقدیم كرده است (مرچیل، ص ٢٥٢). محمدبن محمود نیز كتاب فسطاط العداله فى قواعدالسلطنه، به زبان فارسى، را به همان امیر اهدا نموده است (د. ا. د. ترك، ذیل مادّه). همچنین، حسن‌بن عبدالمؤمن خوئى كتاب نزهةالكُتّاب را به نام یولق‌ارسلان و قواعد الرسائل را به نام امیرمحمود بیگ نوشت (مرچیل، همانجا؛ اوزون چارشیلى، ص ١١٣، ٢١٣). این خاندان در ساختن بناهاى عام‌المنفعه نیز فعال بودند، كه از جمله ساختن مدرسه دارالفنون در طاشكوپرى، در ولایت قسطمونى، در زمان یولق‌ارسلان بود (مرچیل، همانجا).

منابع :
(١) محمودبن محمد آقسرایى، تاریخ سلاجقه، یا، مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار، چاپ عثمان توران، آنكارا ١٩٤٤، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش؛
(٢) ابن‌بی‌بى، اخبار سلاجقه روم، چاپ محمدجواد مشكور، تهران ١٣٥٠ش؛
(٣) همو، الاوامر العلائیة فى الامور العلائیة، ج ١، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه ایاصوفیه، ش ٢٩٨٥، چاپ عدنان صادق ارزى، آنكارا ١٩٥٦؛
(٤) عباس اقبال آشتیانى، تاریخ مغول: از حمله چنگیز تا تشكیل دولت تیمورى، تهران ١٣٦٤ش؛

(٥) Mustafa Akdag, Turkiye'nin iktisadi ve itimai tarihi, Ankara ١٩٧٤;
(٦) Erdogan Mercil, Musluman-Turk devletleri tarihi, Ankara ١٩٩٧;
(٧) Ahmed Zeki Velidi Togan, Umumi Turk tarihine giris, Istanbul ١٩٧٠;
(٨) TDVI‌A, "Cobanogullari" (by Yasar Yucel);
(٩) Ismail Hakki Uzuncarsili, Anadolu beylikleri, Ankara ١٩٦٩;
(١٠) Yasar Yucel, XIII-XV. Yuzyllarda kuzey-bati Anadolu tarihi,Cobanogullari, Candarogullari beylikleri, Ankara ١٩٨٠.

/ محبوبه هریسچیان /