حافظ عثمان ، خوشنویس نامى ترك سده یازدهم. وى در ١٠٥٢ در استانبول به‌دنیا آمد. پدرش، علی‌افندى، مؤذن مسجد خاصِكى سلطان بود. عثمان در كودكى حافظ قرآن شد و به حافظ عثمان شهرت یافت (د. ا. د. ترك، ذیل مادّه؛ رادو، ص١٠٩؛ قس فتونى، ص ٣٩). او در محضر وزیر مشهور، مصطفی‌پاشا كوپریلى، تربیت شد (رادو،همانجا). هنگام تحصیل، به خوشنویسى علاقه پیدا كرد و نزد درویش‌على، خوشنویس نامدار آن دوران، خطاطى آموخت (اعظمى، ج ١، ص ١٢٩)؛ اما پس از مدتى، استادش به‌علت كهن‌سالى، وى را به صویولجی‌زاده مصطفى ایوبى، برگزیده‌ترین شاگرد خود، سپرد (هوار، ص١٤٣؛ اعظمى، ج١، ص١٣٠). عثمان در هجده سالگى موفق به كسب اجازه شد (رادو؛ فتونى، همانجاها). سپس نزد نَفَس‌زاده اسماعیل افندى به تحصیل پرداخت و با «مشق» مصحفِ شیخ‌حمداللّه آماسى*، بر این شیوه تسلط یافت (رجوع کنید به اعظمى؛ رادو، همانجاها) و سالها بعد، با بهره‌مندى از سبك حمداللّه آماسى، در زیبایی‌شناسى دو خط نسخ* و ثلث* تغییراتى ایجاد كرد (رجوع کنید به مستقیم‌زاده، ص ٣٠٢). حافظ عثمان در ١٠٨٣ به مصر و در ١٠٨٧ به مكه، و چند بار هم به ادرنه و بورسه سفر كرد (د. ا. د. ترك، همانجا) و به قولى در سفر حج نیز به تمرین خط مشغول بود (رجوع کنید به شیمل، ١٩٨٤، ص ٣٨). در ١١٠٦ معلم خوشنویسى سلطان مصطفى دوم (فضائلى، ص ٣٤٠؛ بهنسى، ذیل «عثمان (الحافظ)») و والى دیار بكر شد و بعدها نیز این ناحیه به صورت آرپالِق (اقطاع) در اختیار وى قرار گرفت (مستقیم‌زاده، همانجا؛ رادو، ص١١٠). حافظ‌عثمان در زمان شاهزادگى احمدسوم، معلم خط وى بود (بهنسى، همانجا). او یكشنبه‌ها به شاگردان فقیر خود رایگان آموزش می‌داد (فتونى، همانجا). حافظ عثمان از پیروان طریقت سُنبلیه* بود (مستقیم‌زاده، همانجا). وى حدود چهار سال پیش از مرگ فلج گردید (اعظمى، همانجا) و در ١١١٠ درگذشت و در خانقاه قوجه مصطفی‌پاشا به خاك سپرده شد (شیمل، ١٩٨٤، ص١٨٨، پانویس ٢٨٦؛ مستقیم‌زاده، همانجا). نوشته سنگ‌قبر او، كار اسماعیل افندى آغاقاپویى، از خوشنویسان معروف، است (رادو، ص١١٢).

همچنان كه شیخ‌حمداللّه شیوه خویش را با تأمل در آثار یاقوتِ مستعصمى* به دست آورده بود، عثمان نیز با دقت در شیوه حمداللّه، آن را تكمیل كرد و در نَسْخ‌نویسى به اوج رسید (رجوع کنید به شیمل، ١٩٨٤، ص ٧٢، ٧٤؛ صفدى، ص ٣٠). دوران شكوفایى كار عثمان میان سالهاى ١٠٩٠ تا ١١٠٠ بود و در ١١٠٠، حروف را در خط نسخ بیش از پیش كوچك كرد (د. ا. د. ترك، همانجا). وى، ٢٥ مصحف خطاطى كرد (رادو، همانجا؛ اعظمى، ج ١، ص ١٣١) كه مصحفهاى نوشته شده در ١٠٩٤ و ١٠٩٧ از مشهورترین آنهاست. مصحف اخیر به دستور سلطان عبدالحمید دوم و زیرنظر عثمان‌بیك مطبعه‌چى، در ١٢٩٨ به‌چاپ رسید و در سراسر جهان اسلام منتشر شد. این نسخه‌ها صدها بار به چاپ رسیده و در میان مسلمانان به مصحف حافظ عثمان شهرت یافته است. بعدها چند مصحف دیگر نیز به خط او به چاپ رسید (د. ا. د. ترك، همانجا).

نمونه‌هاى زیادى از خط وى در دست است (براى نمونه رجوع کنید به فضائلى، ص ٣٤٢؛ رادو، ص ١٠٩ـ١١٢). خط جَلی‌ـ ثلث وى (براى نمونه رجوع کنید به صفدى، ص ٥٣، تصویر ٣٣، ص ٧٦، تصویر ٧٣) در بعضى قطعه‌ها و در دو كتیبه، یكى در مسجد شهید سلیمان‌پاشا در اُسكُدار و دیگرى در مقبره سیاوش‌پاشا در قبرستان قره‌جه احمد تونس‌باغى، با دیگر نوشته‌هایش تفاوت دارد (د. ا. د. ترك، همانجا؛ براى نمونه امضاى او رجوع کنید به صفدى، ص ٩٣، تصویر e ١٠٥).

حافظ عثمان نخستین كسى بود كه «حلیه سعادت» (نعت حضرت رسول اكرم از زبان على علیه‌السلام؛ براى صورت كامل این روایت رجوع کنید به «حِلیةُ رسول‌اللّه»، ص ١٧٦ـ ١٨٤) را به صورت لوحه نوشت و متن دلائل‌الخیرات (مجموعه‌ای‌از دعاها) را با خط زیباى خود به اثر هنرى تبدیل كرد و به صورت كتاب درآورد (رادو، ص١١٣؛ شیمل، ١٣٨٣ش، ص٦١؛ د.ا.د. ترك، همانجا).

حدود پنجاه خطاط نزد حافظ عثمان تربیت یافتند كه محمد راسم*، برجسته‌ترین شاگرد مكتب وى محسوب می‌شود. سلسله خط حافظ عثمان از طریق شاگردانش، در دو شاخه جداگانه، تا عصر حاضر انتقال یافته است. شیوه‌اى كه حافظ عثمان در انواع ثلث‌ـ نسخ و رقاع تدوین كرد، با افزوده‌هاى خطاطان بعدى تكامل یافت (شیمل، ١٩٨٤، ص١٨٠، پانویس ١٧٠؛ د. ا. د. ترك، همانجا).

منابع :
(١) ولید اعظمى، تراجم خطاطى بغدادالمعاصرین، ج١، بغداد ١٩٩٩؛
(٢) عفیف بهنسى، معجم مصطلحات الخط العربى و الخطاطین، بیروت ١٩٩٥؛
(٣) «حِلْیةُرسول‌اللّه‌صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ بروایةالحسن‌والحسین علیهماالسلام»، اعداد محمدرضا حسینى جلالى، علوم‌الحدیث، ش ٢٠ (رجب ذیحجه١٤٢٧)؛
(٤) آنه‌ماری‌شیمل،محمد رسول‌خدا،ترجمه حسن لاهوتى،تهران١٣٨٣ش؛
(٥) محسن فتونى، موسوعة الخط‌العربی‌والزخرفة الاسلامیة، بیروت ٢٠٠٢؛
(٦) حبیب‌اللّه فضائلى، اطلس خط، اصفهان ١٣٥٠؛
(٧) سلیمان سعدالدین مستقیم‌زاده، تحفه خطاطین، استانبول ١٩٢٨؛

(٨) Clement Huart, Les calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Osnabruck ١٩٧٢;
(٩) Sevket Rado, Turk hattatlari, Istanbul [n.d.];
(١٠) Yasin Hamid Safadi, Islamic calligraphy, London ١٩٧٨;
(١١) Annemaria Schimmel, calligraphy and Islamic culture, New York ١٩٨٤;
(١٢) TDVIA, s.v. "Hafiz Osman" (by M. Ugur Derman).

/ گروه هنر و معمارى /