خدابخش، كتابخانه ، خدابخش، كتابخانه (كتابخانه عمومى شرقى خدابخش)، از كتابخانه هاى معتبر هندوستان، در منطقه بانكيپورِ* شهر پتنه*، در ايالت بهار*. مؤسس آن خدابخش، كتابْدوستى برجسته از مسلمانانِ اهل سنّتِ هند بود. او در ١٢٥٨/١٨٤٢ (قس د. اسلام، چاپ دوم، ذيل «خدابخش» : ١٨٢٤) در چپره در ايالت بهار متولد شد و تحصيلات دانشگاهى را در رشته حقوق در دانشگاه كلكته به پايان رساند. در ٢٦ سالگى، در پتنه به وكالت مشغول شد و در اين حرفه بسيار موفق بود. در ١٣١٢، به رياست دادگاه عالى دربار نظامِ حيدرآباد منصوب شد و حكومت وقت انگليس به پاس خدمات اجتماعى و عمومى اش القاب متعددى، از جمله خانبهادر، به وى اعطا كرد (صلاح الدين خدابخش، ص ٨؛ سركار، ص ٥٨؛ شيروانى، ص ٩٣؛ «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، ص ٣٩٢؛ د. اسلام، همانجا).

خدابخش شيفته ادبيات و علوم اسلامى بود و علاقه به نسخه هاى خطى فارسى و عربى را از پدرش محمدبخش (١٢٣٠ـ١٢٩٣) به ارث برده بود. محمدبخش كه وكيل مدافع دعاوى ايالت بهار بود، قسمت عمده درآمدش را صرفِ خريد و جمع آورى نسخ خطى مىكرد. او بالغ بر ٤٠٠، ١نسخه خطى گردآورى كرده است كه هسته اصلى كتابخانه خدابخش را تشكيل مىدهند (صلاح الدين خدابخش، ص ٤٣؛ شيروانى، همانجا؛ تسبيحى، ص ٢٩٥؛ نيز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). خدابخش در مقالهاى درباره كتابخانه هاى اسلامى، از سپردن اين كتابها به وى و تبديل اين گنجينه شخصى به كتابخانهاى عمومى به سفارش پدرش سخن گفته است (رجوع کنید به ص ١٤؛ نيز رجوع کنید به صلاحالدين خدابخش، ص ٣٩).

خدابخش خود نيز نسخههاى نفيسى را از شامات، عربستان، ايران و به خصوص بيروت و قاهره جمع آورى كرد و به مجموعه پدرش افزود. آوازه خدابخش به عنوان خريدار منصف نسخه هاى خطى سراسر هند را فراگرفت. نقل شده است كه يكى از كاركنان كتابخانه او چند جلد كتاب نفيس را دزديد و براى فروش به لاهور فرستاد، كتابفروش لاهورى نيز كتابها را به بهترين مشترى خود يعنى خدابخش داد (رجوع کنید به صلاح الدين خدابخش، ص ٤٠؛ شيروانى، ص ٩٤). او به توسعه مجموعه خود ادامه داد تا شمار نسخه هاى خطى به چهار هزار و كتابهاى چاپى به ٥٠٠ ،٢جلد رسيد و سر چارلز اليوت، معاون استاندار بنگال و بهار، كتابخانه را با نام كتابخانه عمومى شرقى، رسمآ در ٢٥ ربيعالاول ١٣٠٨ براى استفاده عموم گشود. اين كتابخانه بهرغم نظر خدابخش، به نام او شهرت يافت (صلاحالدين خدابخش، ص ٤٢؛ سركار، ص ٥٩؛ «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، همانجا؛ نيز رجوع کنید به شيروانى، ص ٩٣؛ د. اسلام، همانجا).

خدابخش در ١٣٢٦ درگذشت و در محوطه كتابخانهاش به خاك سپرده شد (سركار، ص ٥٨، ٦٠؛ د.اسلام، همانجا). او در شروط و اسناد وقف كتابخانه (تنظيم شده در ١٣٠٩) والى ايالت بهار را متولى كتابخانه قرار داد، اما در ١٣٤١ش/ ١٩٦٢ حكومت بهار اداره كتابخانه را به هيئتى به رياست والى بهار واگذر كرد. در اين هيئت، چهار نماينده از دولت هند، چهار نماينده از حكومت بهار و همچنين يك تن از خانواده خدابخش شركت داشتند (شيروانى، ص ٩٥؛ «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، ص ٣٩٤).

در ١٣٢١/١٩٠٣ لرد كرزن، نايبالسلطنه هند، در بازديد از كتابخانه عميقآ تحتتأثير گنجينه ادبى آنجا قرار گرفت و دستور داد ساختمان جديدى براى آن ساخته شود و براى حفاظت صحيح نسخههاى خطى طرحهايى تهيه گردد. وى دنيسن راس، مستشرق معروف بريتانيايى، را مأمور تدوين فهرستى براى اين كتابخانه كرد (د. اسلام، همانجا؛ نيز رجوع کنید به صلاحالدين خدابخش، ص ٤٨ـ٤٩؛ بانكيپور*). نخستين ساختمان جديد اين كتابخانه در ١٣١٤ـ١٣١٧ش/ ١٩٣٥ـ١٩٣٨ بنا شد (>سيرى جهانى در دستنويسهاى اسلامى<، ج ١، ص ٤٠٧).

فهرستهاى بسيارى از نسخههاى خطى كتابخانه خدابخش تهيه و چاپ شده است. در اين ميان، دو فهرست معتبر به نامهاى مفتاحالكنوزالخفية براى نسخههاى خطى عربى و مرآةالعلوم براى نسخههاى خطى فارسى، شاخص به شمار مىآيند (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به سزگين، ص ٣٢٧ـ٣٢٩؛ حسن، ص ٢٥٢ـ٢٥٣؛ تسبيحى، ص ٢٩٥ـ٢٩٦؛ نفيسى، ص ٤٩ـ٥٠). همچنين، نخستين >فهرست كتابهاى چاپى اروپايىزبانِ كتابخانه عمومى شرقى خدابخش< در ١٣٣٦ تنظيم و چاپ شد. اين كتابخانه فصلنامهاى با عنوان خدابخش لائبريرى جرنل(مجله كتابخانه خدابخش) بهزبان اردو منتشر مىكند كه مقالاتى به زبانهاى عربى، فارسى و انگليسى نيز در آن چاپ مىشود.

آثار اين كتابخانه در موضوعهاى گوناگون از جمله كلام، فقه، اخلاق، فلسفه، تصوف، تاريخ، ادبيات، طب، رياضيات، موسيقى و نقاشى پرشمار است (رجوع کنید به حسن، ص ٢٥٢؛ شيروانى، ص ٩٤؛ «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، ص ٣٩٢). اين مجموعه افزون بر ٠٠٠ ،٢١نسخه خطى به زبانهاى عربى، فارسى، اردو، پشتو، پالى، تركى، هندى و سنسكريت، بيش از ٠٠٠ ،٢٥٠جلد كتاب چاپى، ٠٠٠ ،٣٧جلد مجله صحافى شده، و ٦٠٠ ،١نوار صوتى و تصويرى دارد (>جهان آموزش ٢٠٠٢<، ص ٧٣٧؛ كتابخانه عمومى شرقى خدابخش، ٢٠٠٩). همچنين، حدود دويست نسخه خطى كه از برگ درخت خرما تهيه شدهاند و نيز هفتصد تابلوى نفيس نقاشى در آنجا نگهدارى مىشوند (شيروانى، همانجا؛ تسبيحى، ص ٢٩٥). نسخههاى خطى و نفيس كتابخانه اغلب به كتابخانه حكمرانان بابرى (حك : ٩٣٢ـ١٢٧٤) متعلقاند كه پس از سقوط پادشاهىِ بابرى به اين كتابخانه منتقل شدهاند (شيروانى، همانجا).

برخى از نسخههاى مهم اين كتابخانه عبارتاند از: نسخه بسيار كهنى از قرآن به خط كوفى، كه آن را نسخهبردارى از روى مصحف عبداللّهبن مسعود دانستهاند؛ نسخه بسيار قديم از صحيح مسلم؛ و نسخه واحدى از كتاب سيرت فيروزشاهى (رجوع کنید به >سيرى جهانى در دستنويسهاى اسلامى<، ج ١، ص ٤٠٧ـ ٤٠٨) كه مورد نخست، بنابر آگاهيهاى امروز درباره نسخ كهن قرآنى بعيد مىنمايد. برخى از نسخههاى نفيس اين كتابخانه نيز اينهاست: چندين قرآن مُذّهب به قلم خطاطان معروف، از جمله قرآنى با خط ياقوت مستعصمى* (متوفى ٦٩٨)، نوشته شده در ٦٦٨ به سه خط نسخ، ريحان و ثلث (رجوع کنید به اوكانر، ص ٣٣؛ حسن، همانجا؛ شيروانى، ص ٩٥)؛ شاهنامه فردوسى كه در ٩٤٢ به خط نستعليق نوشته شده و شامل چندين نگاره زيباست (رجوع کنید به اوكانر، ص ٤٠؛ شهريار نقوى، ص ١٠٧)؛ ديوان حافظ، نوشته شده در قرن نهم هجرى به خط نستعليق، همراه با يادداشتهايى به قلم همايون (حك : ٩٣٧ـ٩٦٣) و جهانگير (حك:١٠١٤ـ١٠٣٧)، پادشاهان بابرى هند (رجوع کنید به شيروانى، همانجا؛ شهريار نقوى، ص ١٠٦)؛ پادشاهنامه، نوشته محمد امين به خط نستعليق، شامل تاريخ زندگى شاهجهان (حك : ١٠٣٧ـ١٠٦٨)، پادشاه بابرى هند، داراى حواشى مذهّب و تزيينات زيبا در هر صفحه (رجوع کنید به شيروانى، همانجا؛ «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، ص ٣٩٣؛ براى فهرستى از با ارزشترين نسخههاى خطى فارسى اين كتابخانه رجوع کنید به اوكانر، ص ٣٦ـ٤٦، ٦٦ـ٧٤ و براى آگاهى از مهمترين نسخههاى خطى عربىِ آنجا رجوع کنید به همان، ص ٤٧ـ٦٤، ٧٥ـ٩٢؛ صلاحالدين خدابخش، ص ٤٤ به بعد).

كتابخانه خدابخش در زمينه همكارى بينالمللى و منطقهاى در جنوب آسيا نقش عمدهاى دارد. اين كتابخانه از طريق همايشهاى منطقهاى درخصوص نسخههاى خطى مرتبط با تصوف، طب يونانى، تاريخ هند، مطالعات قرآنى و اديان هندى، توجه هند، پاكستان، بنگلادش و ديگر كشورهاى جنوب آسيا را به خود جلب كرده است. هدف اين كتابخانه از برگزارى اين همايشها ايجاد و گسترش فرهنگ علمى و دانشگاهى در بين ملل جنوب آسياست (شاهرضايى، ص ١٠٥ـ١٠٦). اولين همايش در ١٣٦٣ش/١٩٨٤ با موضوع طب يونانى برگزار شد و دومين همايش در ١٣٦٤ش/١٩٨٥ به نسخههاى خطى تصوف اختصاص داشت. همايش سوم، با همكارى بنياد اسلامى همدرد، در ١٣٦٤ش/ فوريه ١٩٨٦ در پتنه و دهلى برگزار شد. همايش چهارم در ١٣٦٧ش/ ١٩٨٨ درخصوص نسخههاى خطى تاريخى ميانه هند بود و همايش پنجم به موضوعات قرآنى اختصاص داشت كه از ٣ تا ٧ اسفند ١٣٦٧/ ٢٢ـ٢٦ فوريه ١٩٨٩ در پتنه برگزار شد. همايش بينالمللى اديان هندى (مانند هندوئيسم، جاينيسم، بوديسم و سيكيسم) نيز از ٣ تا ٥ دى ١٣٧٣/ ٢٤ـ٢٦ دسامبر ١٩٩٤ در دهلىنو برگزار گرديد (همان، ص ١٠٦ـ١٠٧).

كتابخانه خدابخش علاوه بر برگزارى همايش، سخنرانيهاى ساليانهاى در زمينه مطالعات تاريخى، زبان اردو، فارسى، عربى و مطالعات اسلامى ترتيب داده است. از اقدامات ديگر اين كتابخانه، ترجمه آثار مهم به زبانهاى اردو، هندى، انگليسى و كشميرى و غيره است (همان، ص ١٠٧ـ١٠٨).

منابع :
(١)غلامحسين تسبيحى، نگرشى جامع بر جهان كتابشناسىهاى ايران، تبريز ١٣٦٥ش؛
(٢) هادى حسن، مجموعه مقالات هادى حسن، تهران ١٣٧٣ش؛
(٣) فؤاد سزگين، كتابخانهها و مجموعههاى نسخههاى خطى عربى در جهان، ترجمه، تنظيم و فهرستها از چنگيز پهلوان، ]تهران[ ١٣٦٦ش؛
(٤) بدرالساداتشاهرضايى، «آشنايى با كتابخانه خدابخش»، آينه ميرات، سال ٥، ش ١ (تابستان ١٣٨١)؛
(٥) سيد باحيدر شهريار نقوى، «كتابخانهها و نسخ خطى فارسى در شبه قاره هند و پاكستان»، معارف اسلامى، ش ٩ (شهريور ١٣٤٨)؛
(٦) شيروانى، «كتابخانه خدابخش: گنجينه نوادر علوم اسلامى»، آريانا، سال ٣٠، ش ١ (دلو و حوت ١٣٥٠)؛
(٧) «كتابخانه عمومى اوريانتال خدابخش»، وحيد، سال ٨، ش ٣ (اسفند ١٣٤٩)؛
(٨) سعيد نفيسى، «كتابهاى مهم كتابخانه رياست رامپور»، پيامنو، سال ٤، ش ٩ (فروردين ١٣٣٠)؛
(٩) EI٢, s.v. Khuda Bakhsh(by Sh. Inayatullah).
(١٠) Khuda Bakhsh, "The Islamic libraries", Khuda Bakhsh Library journal, no.٦ (١٩٧٨).
(١١) Khuda Bakhsh Oriental Pubic Library. Retrieved Oct.١٤, ٢٠٠٩, from http:// www. kblibrary. bih. nic. in/ Collection. htm.
(١٢) Vincent Clarence Scott O'connor, An Eastern library: an introduction to the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna ١٩٨٥.
(١٣) Salahuddin Khuda Bakhsh, "My father: his life and reminiscences", in Khuda Bakhsh, Patna: Khuda Bakhsh Oriental Pubilc Library, ١٩٩١.
(١٤) Jadu Nath Sarkar, "Khuda Bakhsh, the Indian Bodley life and character", in ibid.
(١٥) The World of learning ٢٠٠٢, ٥٢nd ed., London: Europa Publications, ٢٠٠٧.
(١٦) World survey of Islamic manuscripts, ed. Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, ١٩٩٢-١٩٩٤.
/ منصوره ستارى /