بَرَکات ، نام چهار تن از شریفان مکّه: ١) برکات اول ، برکات بن حسن بن عَجْلان ، از هفتمین نسلِ قَتادة بن ادریس * ، پایه گذار آخرین سلسلة شریفان (رجوع کنید به جزیرة العرب * ؛ مکّه * ). هنوز کودک بود که پدرش (حک :٨٠٩ـ٨٢١) او را در حکمرانی ، که چند تن از عموزادگان بر سر آن منازعه داشتند، شریک خود کرد. در ٨٢١، پدر به سبب کهولت از کار کناره گرفت ، هر چند تا ٨٢٩ حیات داشت . بَرْسْبای ، یکی از ممالیک مصر که زمام امور مکّه را به دست گرفته بود، برکات را در این سمت ابقا کرد و او، با وجود مخالفت برادران ، تا ٨٤٥ حکمرانی کرد؛ سپس دیگر اعضای خاندان او را از حکومت برکنار کردند. اما در سالهای آخر عمر خود دوباره قدرت را به دست گرفت (٨٥١ـ٨٥٩). در دوران حکمرانی برکات ، چَقْمَق سلطان مصر، «ناظر»ی بر حرمین شریفین گماشت و پادگانی مرکب از پنجاه سوار در مکّه مستقر کرد. در این روزگار، همزمان با افزایش تسلط مصریان بر دریای سرخ ، تجارتِ هندیان رونق گرفت و بر عدة حاجیانِ هندی نیز افزوده شد. برکات در ٨٥١ به قاهره سفر کرد. جانشین او فرزندش ، محمد، بود (حک :٨٥٩ـ٩٠٣).

٢) برکات دوم ، برکات بن محمد، نوادة برکات اول ، از ٨٧٨ تا ٩٠٣ در حکمرانی با پدر شریک بود. از ٩٠٣ به بعد، گرفتار منازعه با برادران خود هَزّاع و احمد جازان بود. در ٩٠٨ وی را پای در بند به قاهره بردند و بدین سان راه منصب شریفی مکّه برای برادر دیگرش حُمَیضَه باز شد؛ اما در ٩١٠، برکات دوباره به مقام نخست منصوب شد و تا پایان عمر، یعنی ٩٣١، در این مقام ماند. از ٩١٠ تا ٩١٨ برادرش ، قایْتْبای و سپس فرزند خردسالش ، اَبُونُمَیّْ محمد دوم ، را در حکمرانی با خود شریک کرد. خطر تازه ای که از جانب پرتغالیها احساس می شد، قانْصُوه الغوری ، یکی از ممالیک مصر، را بر آن داشت تا حسین الکُردی را در رأس نیرویی نظامی مأمور دفاع از جِدّه کند. او نیز برج و بارویی بر گرد شهر استوار کرد. هنگامی که سلطان عثمانی سلیم یاوز در ٩٢٣ به قاهره وارد شد، برکات ، ابونُمَیّ را (که در آن هنگام حدود دوازده سال داشت )، به خدمت او فرستاد. فاتح عثمانی نیز سازمان شریفان مکّه را، به همان صورت که بود، تنفیذ کرد. سلطان سلیم به دلایلی که بر ما پوشیده است ، از این فرصت برای ادای فریضة حج استفاده نکرد، ولی نخستین «مَحْمَلِ» عثمانیها در ٩٢٣ به سوی مکّه روانه شد و نخستین محمولة گندم برای ساکنان مکّه نیز از طریق دریای سوئز به جده فرستاده شد. پس از برکات ، ابونمی شریف مکّه شد (حک : ٩٣١ـ٩٧٤) و شریفان بعدی مکه همه از نسل اویند.

از نیمة اول قرن یازدهم تا قرن چهاردهم ، سه طایفه از نوادگان ابونمی دوم بر سر مقام شریفی مکّه با یکدیگر رقابت داشتند : ذَوُو زید، ذَوُو عبدالله ، ذَوُو برکات . نام ذوو برکات از برکات فرزند ابونمی گرفته شده بود، ( اما ) خود او هرگز به مقام شریفی مکّه نرسید.

٣) برکات سوم ، برکات بن محمدبن ابراهیم ، نبیرة برکات بن نمی ، و نخستین کسی که از این طایفه مقام شریفی یافت و در ١٠٨٢ بر تخت حکمرانی نشست . این کار به همت محمدبن سلیمانِ رُودانی ، از اهالی شمال افریقا، صورت گرفت که از یک سو با ذوو زید دشمنی می ورزید و از سوی دیگر،در شمار خواص صدراعظم عثمانی احمد کوپریلی بود.

در نخستین بخش حکمرانی برکات ، محمدبن سلیمان به اصلاحاتی بنیانی پرداخت تا، در قبال طبقة اعیان قدیم ، وضع بیگانگان ساکنِ مکّه و طبقات فقیر را بهبود بخشد؛ ولی با درگذشت کوپریلی در ١٠٨٧، ستارة اقبال بانی این اصلاحات نیز افول کرد. برکات تا زمان مرگ ، یعنی ١٠٩٣، در مقام شریفی باقی بود؛ سپس فرزندش ، سعید، به جای او نشست (حک : ١٠٩٣ـ ١٠٩٥(.

٤) برکات چهارم ، برکات بن یحیی ، نوادة برکات سوم ، که حکمرانی او دو ماه بیشتر دوام نیاورد (١١٣٥ـ١١٣٦). او پس از کناره گیری پدر، از ذوو زید شکست خورد و ناچار همراه پدر به شام گریخت .

آخرین شریف از طایفة ذوو برکات ، عبداللّه بن حسین ، برادرزادة برکات چهارم بود که دورة حکمرانیش چندان طولانیتر از دورة حکمرانی عمویش نبود. او در ١١٨٤ به دست محمد ابوذهب * ، فرماندهی که حاکم مصر علی بیگ به حجاز فرستاده بود، به مقام شریفی رسید؛ اما پس از بازگشت ابوذهب ، نتوانست قدرت خود را حفظ کند. از آن پس مقام شریفی مکّه ابتدا در انحصار ذوو زید، و سپس ذوو عبدالله قرار گرفت .

منابع :
(١) احمد زینی دَحلان ، خلاصة الکلام ، قاهره ١٣٠٥؛
(٢) احمد سِباعی ، تاریخ مکّه ، قاهره ١٣٧٢؛

(٣) C. Snouck Hurgronje, Mekka , The Hague ١٨٨٨-١٨٨٩;
(٤) F. Wدstenfeld, ed., Die Chroniken der Stadt Mekka , Gخttingen ١٨٥٧-١٨٦١.

/ رنتس ( د. اسلام ) /