بالْطه لیمانی ، معاهده ، معاهدة بازرگانی دولتهای عثمانی و انگلیس ، منعقد در ٢٤ جمادی الاولی ١٢٥٤/١٦ اوت ١٨٣٨ در بندر بالطه در عثمانی .

از بدو تأسیس حکومت عثمانی عهدنامه های مختلفی با کشورهای اروپایی بسته شد که همگی حاوی شرایط واحدی بود و میزان عوارض گمرکی خارجی به اعتبار همانها تعیین می شد. در قرن دوازدهم /هیجدهم ، میزان عوارض در سراسر کشور، و برای تمام دولتها، ٣% تعیین ، و تنظیم تعرفه های گوناگون ، با اعتبار چهارده ساله ، آغاز شد.

در عهد محمود دوم (حک : ١٢٢٣ـ١٢٤٤)، همزمان با تجدید تعرفه با انگلستان در ١٢٥٠/١٨٣٤، تحولات مهمی صورت گرفت : ینی چری * منحل شد و عساکر * منصورة محمدیه جای آن را گرفت . با توجه به افزایش قیمتها و نازل ماندن عوارض گمرکی و برای تأمین مخارج سپاه جدید و جلوگیری از تهی شدن خزانه ، مقرراتی وضع شد که براساس آن از بازرگانان بیگانه ، بویژه بازرگانان انگلیسی ، عوارض فوق العاده ای اخذ می شد؛ و این موضوع طبعاً نارضایی آنها را فراهم می آورد. همچنین برای تأمین درآمد، که پشتوانة مصارف ارتش تازه تأسیس بود، و به منظور جلوگیری از طمع ورزی تولیدکنندگان ، از ١٢٤٤/١٨٢٨، خرید و فروش برخی کالاها، از جمله تریاک ، در اختیار دولت درآمد که «انحصار ید واحد» خزانه خوانده می شد. پس از آنکه محمدعلی پاشا * انحصار ید واحد را در مصر، شامات و کرت نیز برقرار کرد، بازرگانان ذینفع در معاملة تریاک برآشفتند. اختلافاتی که به سبب برقراری انحصار ید واحد بویژه در قلمرو محمدعلی پاشا، بین دولتهای عثمانی و انگلیس درگرفته بود، به مذاکراتی طولانی (چهار ساله ) انجامید که به انعقاد معاهدة بالطه لیمانی منجر شد. برای انعقاد این معاهده در بندر بالطه ، از طرف ترکها مصطفی رشیدپاشا، وزیرامورخارجه ، کانی بیگ ، معاون نخست وزیر و نوری ، مشاور وزارت خارجه ؛ و از طرف انگلیسیها سر هنری لیتون بالور و کارترایت ، سرکنسول انگلیس ، شرکت داشتند.

این معاهده که ملکه ویکتوریا و سلطان محموددوم آن را امضا کردند، از دو قسمت تشکیل شده بود. بر اساس قسمت اول ، که شامل هفت ماده بود، حقوقی که به سایر دولتها تعلق داشت یا بعداً تعلق می گرفت ، شامل حال انگلیسیها نیز می شد؛ تمام منعهای صادراتی از میان می رفت و سوداگران بیگانه هر کالایی را می توانستند خریداری کنند؛ تذکره نیز که جواز نقل و انتقال کالاها بر اساس ید واحد بود، لغو می شد؛ بازرگانان انگلیسی مجاز می شدند مانند بازرگانان بومی ، محصولات عثمانی را خرید و فروش کنند و در حقوق پرداخت عوارض برابر باشند؛ و به جای تمام مالیاتها، عوارضی به میزان ٩% وضع می شد. البته این عوارض از کسانی اخذ می شد که کالایی را از داخل کشور به شهر بندری می آوردند، اما اگر بازرگانان انگلیسی کالایی را در بندر خریداری می کردند، فقط ٣% عوارض می پرداختند؛ همچنین در صدور اجازة عبور کشتیها از بغازها تسریع می شد. این معاهده ، که تعرفه های آن هفت سال بود و از ١٣ ذیحجة ١٢٥٤/اول مارس ١٨٣٩ قوّت قانونی یافت ، در تمام قلمروهای آسیایی و افریقایی عثمانی و همچنین مصر قابل اجرا بود. قسمت دوم معاهده ، ناظر بر عوارض گمرکی کالاهای وارداتی ، از سه ماده تشکیل شده بود. براساس آن ، اگر کالایی از بندر به داخل مملکت می رسید، علاوه بر ٣% مقرر، ٢% دیگر عوارض از آن دریافت می شد، اما صاحب کالا می توانست ، بدون پرداخت عوارض دیگر، آن را در داخل کشور نقل و انتقال دهد و حتی به خارج از کشور صادر کند. کالاهای عبوری (ترانزیتی ) نیز فقط مشمول ٣% عوارض گمرکی می شد. در ضمن ، انگلیسیها حق خرده فروشی کالاهای عثمانی و وارداتی را به دست می آوردند.

با آغاز اجرای معاهده ، اختلافهایی پدید آمد که مهمترین آنها اختلاف بر سر بازرگانی خرده فروشی بود. پس از انگلیس ، فرانسه در ٧ رمضان ١٢٥٤/٢٥ نوامبر ١٨٣٨ و در پی آن ، سوئد، نروژ، هلند، بلژیک و تعدادی دیگر از دولتهای اروپایی ، با دولت عثمانی معاهداتی بستند که شرایط معاهدة بالطه لیمانی در آنها منظور شده بود.

منابع :
(١) اسناد آرشیو: باش وکالت آرشیوی ، مهمه دفتر لری ، ش ٢٥١، ص ٤٨ـ٤٩، ١٩٢، ش ٢٥٣، ص ٤٢ـ٤٣، ٥٥ـ٥٦، ١١١، ١١٥ـ١١٦، ١٨٣، ١٨٧، ش ٢٤٥، ص ٦١، ٩٤، ١٠٠؛
(٢) همو، مهمه دفترلری ، مسائل مهمة انگلتره ، ش ٨٠٥ ، ٨٠٦؛
(٣) همو، نامة همایون دفتری ، ش ١١؛
(٤) باش وکالت آرشیوی . خارجیه آرشیوی ترجمه اوداسی اوراقی ، صندوق ٨١١؛
(٥) باش وکالت آرشیوی . دول اجنبیّه ، ا نگلتره لو دفتری ، ش ٥/٣٩؛
(٦) باش وکالت آرشیوی . معاهده اوریژیناللری ، ش ١٩٩، ٢٠٠؛

(٧) M. Kutukoglu, Osmanl i -I ngiliz Iktisadi Munasebetleri dipnotlar i ;
(٨) Public Record Office (آرشیو دولتی انگلیس ) , Foreign Office ٧٨ (Turkey), ٢٧٨, ٢٩٨, ٣٢٨, ٣٣٠, ٣٣٢, ٣٤٩-A, ٣٥٠, ٣٥٢, ٣٥٤-٣٥٦, ٣٦٢;

(٩) اسناد منتشرشدة آرشیو و مجموعه های معاهدات : معاهدات مجموعه سی ، استانبول ١٢٩٤، ج ١ (معاهدة انگلیس )، ص ٢٧٢ـ٢٧٧، (معاهدات با سایر دولتها)، مواضع مختلف ؛

(١٠) H.L.Bulwer, Commercial treaty of ١٨٣٨ , London ١٨٤٣;
(١١) J.C. Hurewitz. Diplomacy in the Near and Middle East I: a documentary record ١٥٣٥-١٩١٤ , Princeton ١٩٥٦, ١١٠- ١١١ (فط قسمت اصلی معاهده ) ;
(١٢) Ch. de Martens, F. de Cussy. Recueil manuel et pratique de traitإs, conventions et autres actes diplomatiques , Leipzig ١٨٤٩, V, passim;

(١٣) منابع و تحقیقات : احمد لطفی ، تاریخ ، استانبول ، ج ٥، ص ١١٢، ٢٧٤؛

(١٤) F.E. Bailey, British policy and the Turkish reform movement , Cambridge ١٩٤٢, ٧٢-٧٣;
(١٥) H. L. Bulwer, Life of Palmerston , London ١٨٧٠, II, ٢٥٩;
(١٦) Ahmed Cevdet Pasa, Teza ª kir , Ankara ١٩٥٣-١٩٥٧, I, ٧, IV, ٢٢١-٢٢٢;
(١٧) Orhan Kolog § lu, "١٨٣٨ Osmanl â -I ngiliz Ticaret Anla í mas â ve M â s â r Tehdidi", TT , no. ٦٠ (١٩٨٨), ٢٦-٣٧;
(١٨) "Balta Liman â Ticaret Muhedeleri ve Tatbikat â ", I. Milletler Aras i Turkoloji Kongresi (Teblig § ler), Istanbul ١٩٧٩, I, ٢٠٠-٢٠٦;
(١٩) idem, "١٨٢٦ Duzenlemesinden Sonra I zmir I htisab Neza ª reti", TED , no. ١٣ (١٩٨٧), ٤٨١-٥٢٠;
(٢٠) idem, "١٨٣٨ Osmanl â -I ngiliz Ticaret Muahedesi", Turk-I ngiliz I li í kileri ١٥٨٣-١٩٨٤ , Ankara ١٩٨٥, ٥٣-٥٩;
(٢١) idem, Osmanl i -Ingiliz Iktisadi Munasebetleri, I: ١٥٨٠-١٨٣٨ , Ankara ١٩٧٤, ٩٢ f.;
(٢٢) ibid, II: ١٨٣٨-١٨٥٠ , ١٩٧٦, ٢٢f.;
(٢٣) idem, "Tanzimat Devri Osmanl â -I ngiliz Gumruk Tarifeleri", TED , no. ٤-٥ (١٩٧٤), ٣٣٥-٣٩٣;
(٢٤) ì evket Pamuk, "١٥٠. Y â l â nda Balta L ª â man â Ticaret Antla í mas â ", TT , ٣٨-٤١;
(٢٥) V.J.Puryear, International economics and diplomacy in the Near East , California ١٩٣٥, ١٠٧-١٤٥;
(٢٦) Yusuf Kemal Tengir í enk, "Tanzimat Devrinde Osmanl â Devletinin Ha ª ric ª â Ticaret Siya ª seti", Tanzimat I , Istanbul ١٩٤٠, ٢٨٩-٣٢٠;
(٢٧) Ahmet Yucekok, "Emperyalizm Yorungesinde Osmanli Imparatorlugu- ١٨٣٨ Ticaret Sozlesmeleri", SBFD , XXIII/١ (١٩٦٨), ٣٨١-٤٢٥.

/ ) د. ا. د. ترک / مباهات س . کوتوک اوغلی (