جاپَلَق ، بخش و ناحیه ای قدیمی در شمال شرقی استان لرستان .

بخش جاپلق در نیمة شمالی شهرستان اَزْنا قرار دارد و مشتمل است بر دو دهستان (جاپلق غربی به مرکزیت آشورآباد و دهستان جاپلق شرقی به مرکزیت مؤمن آباد) و یک شهر به نام مؤمن آباد که مرکز بخش به شمار می رود. این بخش از شمال و شمال شرق به شهرستانهای سَربَند و خمین (در استان مرکزی )، از مشرق و جنوب به شهرستان الیگودرز و از مغرب به شهرستان دورود/درود محدود است . رشته کوه اُشترانکوه ، از رشته کوه زاگرس ، در آن امتداد دارد. رودهای کَمَندان ، اَزنا و آشورآباد در آن جریان دارند. چشمة «دره دراز» در آن واقع است .

این بخش از گیا، بادام کوهی ، سیب کوهی ، گیلاس ، انگور، انجیر، زرشک ، بنه ، آویشن ، گل گاوزبان ، گل خطمی ، ریواس ، کنگر، گَوَن ، موسیر و رستنیهایی برای چرای دام دارد و از زیا دارای روباه ، خرگوش ، گرگ ، خرس ، گراز، شغال ، بز، قوچ ، میش کوهی ، کبک دری ، تیهو و فاخته است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٥٨، ص ١٣٧).

محصولات عمدة جاپلق ، گندم ، جو، حبوبات و فرآورده های باغی است . دامداری آن اهمیت دارد. قالی بافی با طرح الیگودرزی و نقشهای محلی از صنایع دستی آنجاست . جاپلق دارای معادنی چون سنگْ لاشة موزاییکی ، سیلیس و سنگ تالک است (همان ، ج ٥٨، ص ١٣٧ـ ١٣٨).

در ١٣١٦ ش ، بخش جاپلق و بَربُرود به مرکزیت الیگودرز، در شهرستان بروجرد تشکیل شد. در ١٣٢٩ ش ، جاپلق دهستانی با ١٥٣ آبادی ذکر شده است ( رجوع کنید به ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ١٣٨). در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش ، بخش جاپلق مشتمل بر دهستانهای

جاپلق غربی و سیلاخور، و تابع شهرستان الیگودرز بود. در تقسیمات کشوری ١٣٧٣ش ،چهار دهستان به نامهای جاپلق غربی ، جاپلق شرقی ، پاچه لک غربی و سیلاخور شرقی در شهرستان الیگودرز ضبط شده است ( رجوع کنید به ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٧٣ ش ، ص ١٦). پس از تأسیس شهرستان ازنا در آبان ١٣٧٣، بخش جاپلق در مهر ١٣٧٤ با دو دهستانِ جاپلق شرقی و جاپلق غربی در تابعیت شهرستان ازنا در آمد ( رجوع کنید به همو، ١٣٧٤ ش ، ص ٤٣). سپس ، طبق تصویبنامة هیئت وزیران (ش ١٣٦٥٨/ ت ٢١٠٢٣ ک )، آبادی مؤمن آباد در مهر ١٣٧٨ تبدیل به شهر و مرکز بخش جاپلق شد ( رجوع کنید به همو، ١٣٨٢ ش ، ذیل «استان لرستان »). طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت این بخش ٣٤٨ ، ١٦ تن بوده است .

زیارتگاههای امامزاده قاسم و شاهزاده ابراهیم ، فرزند امام محمدباقر علیه السلام ، و تپه ای باستانی به نام «قلعه خرابه » نیز در این بخش واقع است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٥٨، ص ١٣٨). راه آهن تهران ـ اهواز، از طریق ازنا ـ مؤمن آباد ـ شاه زند از این بخش می گذرد.

جاپلق از نواحی قدیمی ایران در لرستان است . ظاهراً نخستین بار نام آن در ذکر وقایع قرن دوم آمده است ، از جمله اینکه در ١٣١ میان ابوالهَیْذام (سردار داوودبن یزیدبن عمربن هُبیره فزاری ) و قَحْطَبة بن شبیب ، به طرفداری از عبداللّه بن معاویة بن عبداللّه بن جعفربن ابی طالب در آن جنگی روی داد (طبری ، ج ٧، ص ٤٠٧؛ یاقوت حموی ، ذیل «جابَلْق »). یاقوت حموی در قرن هفتم (همانجا) جاپلق را رستاقی در اصفهان ذکر کرده است .

حمداللّه مستوفی در سدة هشتم از جاپلقی یاد کرده است که عروج و سوسن خوانده می شد که شهری کوچک بر دو جانب آب و دارای باغستان بسیار، نارنج و ترنج و لیمو و درخت گرمسیری فراوان بود (ص ٧٠) اما نباید آن را با جاپلق لرستان

یکی دانست . لسترنج (ص ٢٤٥) مکان این جاپلق را چهار فرسخی شمال غربی ایذه در دو جانب رود (کارون ) آورده است . نام جاپلق در منابع دورة صفویه و زندیه نیز ذکر شده است . به نوشتة منجم یزدی (ص ٣٤٣)، شاه عباس اول صفوی در ١٠١٧ از ییلاق اصفهان به موضع جاپلق رفت . نامی اصفهانی (ص ١١٦ـ ١٢٢) نیز در ١١٧٦ از حرکت کریم خان زند به سوی جاپلق مطالبی آورده است .

به نوشتة اعتمادالسلطنه (ج ٤، ص ١٨٧٧ـ ١٨٧٨) در دورة قاجاریه ، جاپلق یکی از سه بلوک بزرگ بروجرد بود و چهار بلوک کوچک (حمزه لو، بیات ، ایقرلو و پشته ) داشت . جمعیت آن حدود هفده هزار تن ، و زبان اهالی آن ترکی بود و تعداد ارمنیان در آنجا بسیار بود. کشاورزی آن عمدتاً دیمی بود و گندم ، جو، تریاک ، نخود و خربزه در آن بسیار خوب به عمل می آمد و چشمه های آب شیرین و گوارا داشت . حاکم نشین آن ، قریة خُروسان بود که در حدود ٣٩ کیلومتری شمال شهر الیگودرز قرار داشت . وی همچنین از دو کوه الوند ساکی و مستران / مَسْتَرون نام برده است (همانجا).

در دورة پهلوی اول (١٣٠٤ـ١٣٢٠ ش ) املاک بسیاری از ناحیة جاپلق و بربرود در اختیار خانهای بختیاری بود (کیهان ، ج ٢، ص ٤٤٤).

سیدمحمدشفیع جاپلقی * و مولی محمود جاپلقی و فرزندش شیخ عبدعلی بن محمود جاپلقی از علما و فقهای امامیه بوده اند ( رجوع کنید به خوانساری ، ج ٤، ص ٢١٨ـ٢٢٠).

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه ؛
(٢) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، چاپ اول ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٣) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٦) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٧) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٨) همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٢ ش ؛
(٩) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش ؛
(١٠) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ؛
(١١) خوانساری ؛
(١٢) طبری ، تاریخ (بیروت )؛
(١٣) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٥٨ : خرم آباد ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٣ ش ؛
(١٤) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٥) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان لرستان ، شهرستان ازنا ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
همو، سرشماری عمومی نفوس و

(١٦) مسکن ١٣٧٥: شناسنامة بخشهای کشور، کل کشور ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٧) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥، نتایج تفصیلی استان لرستان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٨) جلال الدین محمد منجم یزدی ، تاریخ عباسی ، یا، روزنامة ملاجلال ، چاپ سیف اللّه وحیدنیا، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٩) محمدصادق نامی اصفهانی ، تاریخ گیتی گشا ، با مقدمة سعید نفیسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢٠) نقشة تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٩ش ؛
(٢١) نقشة کشور جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ١:١، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٦ ش ؛
(٢٢) یاقوت حموی ؛

(٢٣) Guy Le St, The lands of The Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠.

/ خسرو خسروی /

تصاویر این مدخل:
بفعه امامزاده قاسم درشهرازنا واقع در بخش جاپلق منبع:حسین غضنفری ،"امامزاده قاسم چاپلق لرستان"، مجله میراث فرهنگی ش٨-٩ (بهار و تابستان١٣٧٢)