بریتانیا ، موزه و کتابخانه ، یکی از معتبرترین موزه ها و کتابخانه های جهان در لندن با آثار بسیاری از تاریخ طبیعی و تمدن بشری در دورانهای مختلف ، از جمله آثار اسلامی از قرن دوم هجری و بعد. این مرکز در ١٧٥٣، با مجموعة اهدایی سِر هانس سلون طبیعی دان ، شامل دستنوشته ها، کتابهای چاپی و آثار باستانی ، رسماً تأسیس شد و در ١٧٥٩ با افزوده شدن مجموعه های دیگر، برای استفادة همگانی گشایش یافت ( > جهان دانش ١٩٩٤ < ، ص ١٥٥٣؛ استیپچویچ ، ص ٥٥٨ ـ ٥٥٩؛ بریتانیکا ، ذیل "British Museum" ). این موزه ، با بیش از چهار میلیون بازدیدکننده در سال ( > دایرة المعارف ورلد بوک < ، ذیل "British Museum" )، برخی از نفیسترین آثار تاریخ تمدن بشری را در خود جای داده است ، از جمله آثاری از آتن ، مصر، سومر (اور)، آشور (نینوا)، چین و آثار هنر اسلامی ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «موزه ی بریتانیائی »).

بخشهای مختلف موزه عبارت اند از: نقاشی و تصویر، سکه و نشان (مدال )، آثار باستانی مصر، آسیای غربی (برای نمونه های مربوط به ایران باستان رجوع کنید به بارنت ، ص ٢٥ـ٣١)، یونان و روم ، قرون وسطی ودوره های بعد، آثار باستانی شرقی ، آثار پیش از تاریخ و رومی ـ بریتانیایی ، آثار قوم شناختی ( > دایرة المعارف ورلد بوک < ، همانجا). موزة بریتانیا به دلیل امکانات مالی ، اشیایی کمیاب و عتیقه را از سراسر دنیا جمع آوری کرده است (استیپچویچ ، ص ٥٥٩). بسیاری از این آثار حاصل کاوشهایی است که در بعضی از آنها موزه مشارکت داشته است (طاهری ، ص ١٣٠ـ١٣١، ٣٧١، ٤٧٨ـ٤٧٩؛ لوسوئور، ص ١٠٩ـ١١٠).

موزة بریتانیا غنیترین گنجینه های هنر اسلامی (از قرن دوم هجری به بعد) را در زمینه های گوناگون و از سرزمینهای مختلف اسلامی گردآورده است ، از جمله نامه ای به زبان عربی بر روی پارچه که احتمالاً به اوایل قرن دوم تعلق دارد (زیدان ، ص ٢٠٤)؛ و نیز آثار کمیاب و کم نظیری از دورة عباسیان ،فاطمیان مصر (قرن چهارم و پنجم )، ایوبیان شام (قرن ششم ) و دوره های مختلف ایران و عثمانی ، در رشته های فلزکاری ، سفال ، بلور و کاشی . بخش سکه های این موزه نیز مجموعة تقریباً کاملی از ادوار مختلف اسلامی است (وارد، ص ٦٤، ٨٤؛ میچل ، ص ١٢٥، ١٤١ـ١٤٢، ٢٤١، ٢٥٤، ٢٥٨، ٢٦٣ـ٢٦٩؛ تونگینی وگروب ، ص ٧٤؛ شمس اشراق ، ص ٧(.

همچنین در این موزه آثار بسیار کهن از هنر ایران پیش از اسلام وجود دارد، مانند سفالینه های ٣٣٠٠ پیش

از میلاد؛ مجموعه ای از ظروف سیمین و زرین ، احتمالاًاز گنجینه های معابد مغان از قرن ششم تا چهارم پیش ازمیلاد؛ و استوانة فرمان کوروش کبیر (حک : ٥٥٩ ـ ٥٢٩ق م ؛ بارنت ، ص ٢٥، ٢٨ـ٢٩؛ فره وشی ، ص ٨١؛ نیز رجوع کنید به بلنیتسکی ، ص ٨٣). آثار عتیقة ایران پیش از اسلام درموزة بریتانیا، بیشتر اشیایی است که در نتیجة کاوشهای باستان شناسی به دست آمده ، اما آثار متعلق به پس از اسلام غالباً از مجموعه های شخصی و قدیمی جمع آوری شده وبه همین علت معرف ذوق شخصی انگلیسیهایی نظیر برادران شرلی ، سِر جان ملکم و سِر گور اوزلی است که به شرق سفر کرده اند (بارنت ، ص ٢٥ـ٢٧؛ گری ، ص ٣٠). از هنرهای ایرانی اسلامی ، آثاری در دو رشتة تصویر و تذهیب کتب خطی و صنعت فرش و قالی بیش از نمونه های دیگر به چشم می خورد (گری ، همانجا). برخی از آثار نفیس ایران پس از اسلام عبارت اند از: «خمسة نظامی » که برای شاه طهماسب (حک :٩٣٠ـ٩٨٤) در تبریز تهیه شده ؛ اسطرلابی که برای سلطان حسین صفوی در ١١٣٣ ساخته شده ؛ کلاهخود و زرهی به نام شاه عباس اول (حک :٩٨٩ـ١٠٨٣)؛ سفالهای لعابدار نیشابور و کاشیهای عهد سلجوقی (همان ، ص ٣٠، ٣٢).

کتابخانة موزة بریتانیا تا ١٣٥٢ ش /١٩٧٣ بخشی از موزه بود. در این سال ، کتابخانة ملی اَمانی ، کتابخانة ملی مرکزی و سازمان کتابشناسی ملی بریتانیا نیز به این کتابخانه پیوست و به نام کتابخانة بریتانیا با پانزده میلیون جلد کتاب به صورت یکی از غنیترین کتابخانه های جهان درآمد (تامپسون ، ص ٢٦؛ > جهان دانش ١٩٩٤ < ، ص ١٥٤٠ـ١٥٤١؛ > دایرة المعارف ورلد بوک < ، ذیل "British Library" ). در مجموعه های مختلف این کتابخانه آثاری به بیشتر زبانهای دنیا نگهداری می شود که فقط در مجموعه های شرقی به بیش از سیصد و پنجاه زبان کتاب موجود است (دی ، ص ٢٦).

از قسمتهای مهم کتابخانه ، بخش مجموعه های خاص مشتمل بر : نسخ خطی عربی ، کتب شرقی و مجموعة کتابخانة دیوان هند (مجموعه های ایندیا آفیس )، نقشه ، آثار موسیقی و تمبر است ( > جهان دانش ١٩٩٤ < ، ص ١٥٤١). بخش کتب شرقی و مجموعة دیوان هند مجموعة بزرگی از کتابهای چاپی و خطی نفیس اسلامی به زبانهای مختلف است . این مجموعه اکنون دارای بیش از ٠٠٠ ، ٤٠ نسخة خطی و ٠٠٠ ، ٤٠٠ کتاب چاپی است (گودآکر و پریچارد، ص ١٣). بخش عربی که از مهمترین بخشهاست ، دارای ٠٠٠ ، ٦ نسخة خطی و ٠٠٠ ، ٣٠ جلد کتاب چاپی و نمونه هایی از خط عربی و تذهیب است . احتمالاً قدیمترین قرآن موجود در اروپا نیز در این بخش قرار دارد. همچنین تصویرهایی از نسخه های منحصر به فرد عربی گردآوری شده است که منبع مهمی برای مطالعات عربی و اسلامی شمرده می شود. تعداد زیادی از اولین چاپهای کتابهای عربی نیز در کتابخانه نگهداری می شود (همان ، ص ١٩ـ٢٠). بخش فارسی شامل حدود ٠٠٠ ، ٣ نسخة خطی و ٠٠٠ ، ١٠ کتاب چاپی است . کتب تاجیکی نیز در این بخش قرار دارد. تعدادی از کتابهای فارسی از مجموعه های خصوصی به تملک کتابخانه در آمده است (همان ، ص ٢٩).

این کتابخانه همچنین دارای تعداد بسیاری از نگارگریهای هنرمندان مسلمان و بویژه ایرانی است که قسمتی از آنها در کتابخانه و بقیه در موزه نگهداری می شود. فهرست مفصلی از نگارگریهای ایرانی (مشتمل بر ٤٠٤ مجموعه ) در ١٣٥٦ ش /١٩٧٧ تدوین شده که در واقع مکمل فهارس نسخ خطی فارسی پیشین این کتابخانه است (تیتلی ، مقدمه ، ص xi ).

برای کتابهای عربی ، فارسی ، ترکی ، بنگالی ، اتیوپیایی ، عبری ، هندی ، گجراتی ، پالی ، سوری و سنسکریت این کتابخانه فهرستهایی تهیه شده است (گودآکرو پریچارد، ص ٩، ١١، ٣١؛ سزگین ، ص ٧٢؛ کتابنامه ی فهرست های دست نویس های اسلامی و کتابشناسی ها ، ص ٤٧ـ ٤٨٩

منابع :
(١) الکساندر استیپچویچ ، کتاب در پویة تاریخ ، ترجمة حمیدرضا آژیر و حمیدرضا شیخی ، مشهد ١٣٧٣ش ؛
(٢) ر.د. بارنت ، «آثار عتیق ایران در موزة بریتانیا»، نقش و نگار ، دورة ٢، ش ٥ (بهار ١٣٣٧)؛
(٣) الکساندر بلنیتسکی ، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه ) ، ترجمة پرویز ورجاوند، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٤) جیمز تامپسون ، تاریخ اصول کتابداری ، ترجمة محمود حقیقی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٥) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ش ؛
(٦) جرجی زیدان ، تاریخ تمدّن اسلام ، ترجمه و نگارش علی جواهرکلام ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٧) فؤاد سزگین ، کتابخانه ها و مجموعه های نسخه های خطی عربی در جهان ، ترجمه ، تنظیم و فهرستها از چنگیز پهلوان ، ( تهران ) ١٣٦٦ش ؛
(٨) عبدالرزاق شمس اشراق ، نخستین سکه های امپراتوری اسلام ، اصفهان ١٣٦٩ش ؛
(٩) ابوالقاسم طاهری ، سیر فرهنگ ایران در بریتانیا، یا، تاریخ دویست سالة مطالعات ایرانی ، تهران ١٣٥٢ش ؛
(١٠) بهرام فره وشی ، ایرانویج ، تهران ١٣٧٤ش ؛
(١١) کتابنامه ی فهرست های دست نویس های اسلامی و کتاب شناسی ها : جمع آوری شده تا تاریخ ١٥/٢/١٣٧٦ ، تهران : مؤسسة نشر حدیث اهل البیت علیهم السلام ، ( ١٣٧٦ش ) ؛
(١٢) سِر بازل گری ، «گنجینه های هنری ایران در موزة بریتانیا»، ایران آباد ، ش ١٢ (اسفند ١٣٣٩)؛
(١٣) امیل لوسوئور، نفوذ انگلیسی ها در ایران ، ترجمة محمدباقر احمدی ترشیزی ، ( تهران ) ١٣٦٨ش ؛

(١٤) Alan Day, The British Library: a guide to its structure, publications, collections and services , London ١٩٨٨;
(١٥) H.J. Goodacre and A. P. Pritchard, British Library Reference Division:guide to the Department of Oriental Manuscripts and Printed Books , London ١٩٧٧;
(١٦) George Michell, The arts of Islam, Hayward Gallory, ٨ April-٤ July , London ١٩٧٦;
(١٧) The New encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia ;
(١٨) Narah M. Titley, Miniatures from Persian manuscripts , London ١٩٧٧;
(١٩) Cristina Tonghini and Ernst J. Grube, "Towards a history of Syrian Islamic pottery before ١٥٠٠", in Islamic art , III, ١٩٨٨-١٩٨٩ , New York ١٩٨٩;
(٢٠) Rachel Ward, Islamic metalwork , London ١٩٩٣;
(٢١) The World Book encyclopaedia , London ١٩٩٥;
(٢٢) The World of learning ١٩٩٤ , ٤٤th ed. London ١٩٩٤.

/ اکرم ارجح /