دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٧
بابِ همایون (٢) ، دروازة سلطنتی ، مدخل اصلی بارویِ بیرونیِ سرای جدید سلطان یا طوپقاپو سرای * در استانبول . این بنای عظیم چهارگوش در پشت مسجد ایاصوفیه واقع است و از طریق درگاهی مرتفع و دوطاقه به نخستین حیاطِ سرای راه دارد. در دوسوی گذرگاهی که حدفاصل مدخلهای بیرونی و درونی است ، اتاقهای قاپوچیها که از دروازه محافظت می کردند، قرار دارد. در طاقچه های عمیق جلوخان یا نزدیک آنها سرِ بریدة مجرمان سیاسی به نمایش گذاشته می شد. بر سرِ در ورودی ، آیاتی از قرآن مجید به خطی خوش نقش بسته و در پایین آن در کتیبه ای به زبان عربی اشاره شده که دیوارِ سرای به فرمان سلطان محمد ثانی در رمضان ٨٨٣ بنا شده است . طُغراهای محمود ثانی و عبدالعزیز بر بالای دروازه حکایت از برخی مرمتهای جدیدتر دارد. در اصل یک طبقة دیگر بالای درگاه وجود داشته که در قرن گذشته ویران شده است . زمانی اموال کسانی که می مردند و وارث مشخّصی نداشتند، در اینجا نگهداری می شد و زمانی دیگر به منزلة محلِ نگهداری اسناد خزانه بود یا برای سایر مقاصد به کار می رفت .
بسیاری از نویسندگان اروپایی ، خصوصاً در قرن سیزدهم /نوزدهم ، بی اطلاع از نظر هامِر (ج ٢، ص ٩٥) و دُسُن (ج ٧، ص ١٥٨)، باب همایون را به معنای «باب عالی » (نام حکومت عثمانی در آثار غربیان ) دانسته اند، در حالی که باب عالی در واقع مقر وزیر اعظم بوده است (رجوع کنید به باب عالی * ). حتی دلیلی در دست نیست که اصطلاح «باب » که تا قرن دوازدهم به دربار سلطان اطلاق می شده است ، چنانکه برخی جهانگردان از جمله تورنفور (ج ١، ص ٤٩٦) پنداشته اند از این «باب » (دروازه ) گرفته شده باشد رجوع کنید به «درگاه »، «قاپی (قاپو)».
منابع :
(١) هزارفن حسین افندی ، تلخیص البیان فی قوانین آل عثمان ، نسخة خطی کتابخانة ملی فرانسه ، ش ٤٠، گ ١٥ پ ؛
(٢) Ekrem Hakki Ayverdi, Fہtih Devri Mi ، mہr Ñ si , Istanbul ١٩٥٣, ٣٠٣-٣١٥ (همراه با نشه ) ;
(٣) J.von Hammer-Purgstall, Des Osmanischen Reichs Staatsverfassung, Vienna ١٨١٥;
(٤) Istanbul Mدzeleri, Guide to the Museum of Topkapu Saray, Istanbul ١٩٣٦, ١-٢;
(٥) B. Miller, Beyond the Sublime Porte, New Haven ١٩٣١,٤٢-٤٣, ١٤١-١٤٢ (همراه با تصاویر) ;
(٦) Mouredgea d'Ohsson, Tableau gإnإral de l'Empire Ottoman Paris ١٧٩١-١٨٢٤;
(٧) T.عz, Topkap i Saray i nda... Mehmet II. ye ait eserler, Ankara١٩٥٣;
(٨) Abdal- Rahma ¦ n Sheref, in TOEM , I,٢٧٢-٢٧٦;
(٩) Tournefort, Voyage du levant, Paris ١٧١٧;
(١٠) I smail Hakk â uzun µ ar â í l â Osmanl i devletinin saray Te í kila ھ t i , Ankara ١٩٤٥, index.
/ د. اسلام /هید