دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٥٥
بَهَرَتْپور ، از سلطان نشینهای سابق هند، و از بخشهای فعلی ایالت راجستان آن کشور. مرکز این ایالت ، بهرتپور است که در ٥٥ کیلومتری شهر آگره قرار دارد ( در ١٣٧٠ ش /١٩٩١، جمعیت بهرتپور ٨٤٤ ، ١٥٦ تن بوده است ) . شهر پَهَرسَر، در ٢٢ کیلومتری بهرتپور، اولین بار به دست لشکریان محمود غزنوی ( حک : ٣٨٩ـ٤٢١ ) به فرماندهی دو برادر به نامهای سید جمال الدین و علاءالدین ـ که خود را از نسل امام جعفر صادق علیه السلام می دانستند ـ در قرن پنجم فتح شد. طبق روایت عامیانة محلی ، این شهر در سه ساعت فتح شد، و ازینرو «پهرسر» نام گرفت («پهر» به معنای «سه ساعت » و «سر» به معنای «مفتوح »). در اواخر قرن ششم ، این ناحیه به دست سلطان محمد غوری ( حک : ٥٩٩ ـ٦٠٢ ) ، افتاد و بعد خاندانهای مختلف در آنجا حکومت کردند تا وقتی که بابر * درپی اتمام حجت منظوم خود (به مطلعِ «باتُرک ستیزه مکن ای میربیانه ») با امیر بیانه (بیانه در ٥٥ کیلومتری بهرتپور)، این شهر را فتح کرد. سپس این ناحیه زیر سلطة شاهان مغول باقی ماند. در اواخر حکومت اورنگ زیب ( ١٠٦٨ـ١١١٨ ) ، بِرِج ، بنیانگذار ایالت بهرتپور، کوشید اعلام استقلال کند، اما موفق نشد و در جنگ با سپاه سلطنتی کشته شد. در دوران حکومت فرّخ سیر (١١٢٥ـ ١١٣٠) چُورامَن جات این ناحیه را تاراج کرد و راههای دهلی وآگره را بست . در ١١٣٠، سوائی جی سنگه ، حاکم جیپور، با لشکری قوی از طرف دربار مغول فرستاده شد تا چورامن جات را به سیاست برساند، ولی سَیّدهای متنفذ که با محمدشاه ، پادشاه دهلی ، مخالف بودند، مستقیماً با جاتها (رجوع کنید به جَتّ * ) صلح کردند. در ١١٣٤، بَدَن سِنگه ، جانشین چورامن ، به شرط پرداختِ باج به پادشاه دهلی ، راجة بهرتپور اعلام شد. در ١١٦٦، پسرش سُورَج مَل ، به حدی نیرومند شد که به دارالسلطنه حمله و شهر را تاراج کرد.
شهر بهرتپور کنونی و قلعة خشت و گلی آن ظاهراً در حدود ١١٤٦ ساخته شده است . انگلیسیها در زمان حکومت لرد لیک ، در ١٢٢٠/١٨٠٥ به این قلعه حمله کردند ولی نتیجه ای نگرفتند، تا سرانجام در ١٢٤٢/١٨٢٦ لرد کومبرمییر آن را تسخیر کرد.
منابع :
(١) محمد ظهیر الحسن ، تاریخ سادات بهرتپور ، کراچی ١٩٥٠؛
(٢) س . علی رضا، تاریخ بیانا (نسخة خطی )؛
(٣) J. N. Creighton, Narrative of the seige and capture of Bhurtpore , London ١٨٣٠;
(٤) Encarta world atlas, U.S.A.: Microsoft, ١٩٩٨ (computer disk), s.v. "Bharatpur;
(٥) History of the freedom movement, vol. I, Karachi ١٩٥٧, index;
(٦) Imperial Gazetteer of India, vol. VIII, Oxford ١٩٠٨, ٧٣-٨٧;
(٧) J. N. Sarkar, Fall of the Mughal empire, Calcutta, ١٩٤٩, I, ١٧١-١٧٣, II (١٩٥٠), ٣١٠-٣٥١;
(٨) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey, London, ١٩٢٧- , I/١, ٦٨٨-٦٩٠, I/٢, ١٣٢٦;
(٩) J. Tod, Annals and antiquities of Rajasthan, London ١٩١٤, index;
(١٠) C. K. M. Walter, Gazetteer of Bhurtpore state , Agra ١٨٦٨.
/ بزمی انصاری ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) /