تقویّه ، از مدارس بزرگ شافعیان در دمشق ، در عصر ایوبیان . در نیمة دوم سدة ششم بنیاد نهاده شد (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢١٦) و تا سدة دهم فعالیت آموزشی داشت (کردعلی ، ج ٥، ص ٧٧). بانی و واقف آن تقی الدین ابوسعید عمربن نورالدوله شاهنشاه بن ایوب (متوفی ٥٨٧) بود که این مدرسه را برای دانشمند شافعی ، شهاب الدین ابوالفتح محمد طوسی (متوفی ٥٩٦) بنا کرد (ابن عماد، ج ٤، ص ٣٢٧ـ ٣٢٨؛ نعیمی دمشقی ، همانجا) و مدرسه به سبب نام بانی آن به تقویّه شهرت یافت (نعیمی دمشقی ، همانجا). تقی الدین ، معروف به صاحب حِماه ، برادرزادة سلطان صلاح الدین ایوبی مؤسس سلسلة ایوبیان ، و از امیران خوشنام این سلسله بود. وی سالها، از سوی صلاح الدین یا به استقلال ، بر بخشهای گسترده ای از جزیره ، حرّان ، رُها، شام و مصر حکم راند و اموال بسیاری برای تأسیس مدارس و دیگر اماکن عام المنفعه وقف کرد (برای اطلاع بیشتر دربارة وی رجوع کنید به ابن اثیر، ج ١٢، ص ٦٢ـ٦٣؛ ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٤٥٦ـ ٤٥٨؛ ابن کثیر، ج ١٢، ص ٣٦٩؛ ابن تغری بردی ، ج ٦، ص ١١٣).

تأسیس مدرسة تقویّه را در ٥٧٤ و محل آن را در باب الفرادیس دمشق ، در شمال مسجدجامع اموی و مشرق مدرسة ظاهریه و دو مدرسة اقبالیه ، گزارش کرده اند (نعیمی دمشقی ؛ کردعلی ، همانجاها).

از مشخصات ساختمانی و برنامه های درسی و شیوه های رایج آموزشی در مدرسة تقویّه اطلاعی در دست نیست .

تنها از شرح احوال مدرّسان آن ــ که از فقیهان شافعی

و بعضی صوفی مشرب بوده اند ــ می توان دریافت که تعلم

و تعلیم در آن مخصوص به شافعیان و درسهای آن محدود

به مقدمات ادب عربی و مبانی قرآن و حدیث و فقه شافعی

بوده است .

ابن شدّاد (ج ٢، قسم ١، ص ٢٣٥) به چند تن از مدرّسان تقویّه از خاندان معروف ابن عساکر دمشقی و دیگران اشاره کرده است . نعیمی دمشقی فهرست کاملتر فقیهان و صوفیان نامداری را که در این مدرسه با عنوان مدرّس و نایب مدرّس کرسی درس و وعظ داشته اند، ذکر کرده است . برخی از مدرّسان این مدرسه عبارت بوده اند از: ابوالمجاهد ظهیرالدین زنجانی ، صوفی و فقیه شافعی (متوفی ٦٧٤) که با شیخ شهاب الدین عمر سهروردی مصاحبت داشت و عوارف المعارف را نزد او استماع کرد (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٢٥)؛ قاضی القضاة بهاءالدین ابوالفضل یوسف دمشقی شافعی (متوفی ٦٨٥؛ همان ، ج ١، ص ٢٢١ـ ٢٢٢)؛ امام الدین ابومحمد عبدالعزیز دمشقی شافعی (متوفی ٦٩٩؛ همان ، ج ١، ص ٢٢٢)؛ قاضی تاج الدین ابونصر عبدالوهاب ابن سُبکی (متوفی ٧٤٤؛ همان ، ج ١، ص ٢٢٣)؛ شهاب الدین ابوالعباس ابن حِجّی (متوفی ٨١٦؛ همان ، ج ١، ص ١٣٨، ١٤٣)؛ و بدرالدین ابوعبداللّه تقوی شافعی (متوفی ٨٣١) که خود و فرزندانش در مدرسة تقویّه مدرّس بوده اند (همان ، ج ١، ص ٢٢٤). ابن قاضی شُهبه (ج ١، جزء ٣، ص ٢٨) از او با عنوان بدرالدین بن قاضی شمس الدین عِزّی (متوفی ٧٨٢) نام برده است .

از جمله نایب مدرّسان تقویّه شمس الدین محمد صَرخَدی (متوفی ٧٩٢؛ همان ، ج ١، جزء ٣، ص ٣٦٦؛ نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٢٣) و کمال الدین حسینی (متوفی ٩٣٣) بوده اند. حسینی ، داماد و نایب قاضی محب الدین بن عجلون بود که پس از وی مدرّس تقویّه شد (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٢٤). مدرسة تقویّه با حضور فاضلان و فقیهان بسیار چنان رونق

یافت که از آن با عنوان نظامیة شام یاد می کردند (ذهبی ،

ج ٢٢، ص ١٨٧ـ ١٨٨؛ ابن کثیر، ج ١٣، ص ١٠١؛ نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٨٢ ـ ٨٥).

مدرسة تقویّه برای تأمین معیشت مدرّسان و طالبان موقوفات بسیار داشت . تولیتِ این موقوفات غالباً به فرمان حاکمان وقت ، به قاضیان دمشق محول می شد ( رجوع کنید به ابن کثیر، ج ١٤، ص ٣١١)، مثلاً قاضی محیی الدین بن زکیّ دمشقی ــ که در حلب به لشکر هولاکوخان پیوست ــ به فرمان او سرپرست موقوفات تقویّه شد (همان ، ج ١٢، ص ٣٦٩، ج ١٣، ص ٢٣٥).

از حیات آموزشی مدرسة تقویّه از نیمة اول سدة دهم به بعد در منابع ذکری نیست . نویسندگان اخیر نیز فعالیت این مدرسه را تا همان زمان دانسته اند. به گفتة محمد کردعلی (همانجا) بنای مدرسة تقویّه در زمان وی (نیمة دوم سدة چهاردهم ) به صورت خانقاه دایر بود و حکومت برای ذاکرانِ خانقاهیِ مقیم در آن ، شهریه ای مقرر کرده بود.

منابع :
(١) ابن اثیر؛
(٢) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، قاهره ?( ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
(٣) ابن خلّکان ؛
(٤) ابن شدّاد، الاعلاق الخطیرة فی ذکر امراءالشام و الجزیرة ، ج ٢، قسم ١: تاریخ مدینة دمشق ، چاپ سامی دهان ، دمشق ١٣٧٥/١٩٥٦؛
(٥) ابن عماد؛
ابن قاضی شهبه ، تاریخ ابن قاضی شهبة ، ج ١، جزء٣، چاپ عدنان درویش ،

(٦) دمشق ١٩٧٧؛
(٧) ابن کثیر، البدایة والنهایة ، ج ١٢، ١٣، ١٤، چاپ احمد ابوملحم و دیگران ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٨) ذهبی ؛
محمد کردعلی ،

(٩) خطط الشام ، بیروت ١٣٩٠ـ١٣٩٢/١٩٧٠ـ١٩٧٢؛
(١٠) عبدالقادربن محمد نعیمی دمشقی ، الدّارس فی تاریخ المدارس ، چاپ جعفر حسنی ، ( قاهره ) ١٩٨٨.

/ نوراللّه کسائی /