باذِل مشهدی ، میرزامحمد رفیع معروف به رفیع خان و متخلص به باذل ، از امرا و پارسی گویان شبه قارة هند در قرون یازدهم و دوازدهم . او خود را از احفاد خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان جوینی * می دانست . پدرش میرزا محمود مشهدی به روزگار شاهجهان (حک : ١٠٣٧ ـ ١٠٦٨) از مشهد به هندوستان رفت و در حکومت شاهجهان به مقاماتی دست یافت . محله های محمود پوره در شهرهای اورنگ آباد و برهانپور به نام اوست و قبرش نیز در محمود پورة برهانپور واقع است . عموی باذل ، میرزا محمد طاهر ملقب به وزیرخان (متوفی ١٠٨٣)، نیز در همان عهد به هند رفت و در ایام شاهزادگی اورنگ زیب عالمگیر (حک: ١٠٦٨ ـ ١١١٨) مقرّبِ او بوده است . بعداً عالمگیر او را به ترتیب به صوبه داری برهانپور و اکبرآباد و مالوه منصوب کرد. عموی دیگر باذل ، میرزا جعفر سروقد، در مشهد مدرسه داشت ؛ اما سه پسر او، نورالدین محمدخان (متوفی ١١٢٦) و فخرالدین محمدخان (متوفی ١١٣٩) و کفایت خان ، به هند رفتند و به خدمات دیوانی پرداختند.

باذل در شاهجهان آباد (دهلی کنونی ) زاده شد. نخست ، نزد شاهزاده معزالدین ، فرزند عالمگیر، به شغل دیوانی پرداخت . سپس ، از سوی عالمگیر، حاکم بانْس بَریلی و بعد مأمور حراست قلعة گوالیار شد، اما پس از وفات عالمگیر (١١١٨) از خدمت عزل شده و در دهلی عزلت اختیار کرد و در ١١٢٣ در همانجا درگذشت . او مردی بود متصف با فضایل اخلاقی که به برآوردن نیاز مردم اهتمام داشت . شهرتش بیشتر به سبب شاعری و سرودن حملة حیدری است .

باذل با ناصر علی سرهندی * (متوفی ١١٠٨)، شاعر نامدار آن روزگار، مصاحبت داشت . اما سرهندی او را در مجلس خود استهزا کرد. سراج الدین علی خان آرزو * شاهجهان آبادی (١٠٩٩ـ١١٦٩) نیز در هفده سالگی در گوالیار با او ملاقات کرده است . باذل غزل و مثنوی می سرود و غزلهایش در تذکره هایی که شرح حال او را آورده اند نقل شده است .

آثار: ١) انشای باذل ، نمونة نثر فارسی اوست که میرعلیرضا حسینی سبزواری و جعفر سیّاح در بیاض مشترک خود (تألیف ١٠٨٧ـ١٠٨٩ در برهانپور) آورده اند. نسخة خطّی این بیاض در موزة ملی پاکستان ، کراچی به شمارة ٢٦٦ـ١٩٦٣، N. M. موجود است ؛ ٢) اعتقادیه ، منظومه ای در پانزده بند در حمد خدا و نعت رسول اکرم ، صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، که درآن بیاض (ص ٤٩٣ ـ ٤٩٨) نقل شده است ؛ ٣) دیوان باذل که به گفتة ایمان (متوفی ١٢٢٦) پر از اشعار دلپذیر بوده است (ص ١١٠). آنچه در فهرس المخطوطات الفارسیه ، (ج ٢، ص ٧٢)، به عنوان کلیات باذل مشهدی آمده است ، با کلیات میرزامحمد رفیع سودای شاهجهان آبادی (١١٢٥ـ١١٩٥) مطابقت دارد (رجوع کنید به سودای شاهجهان آبادی ، ج ٢، ص ٣). ٤) حملة حیدری ، معروفترین اثر او، حماسه ای دینی است در سیرة حضرت رسول اکرم ، صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، و خلفای راشدین تا پایان خلافت عثمان بن عفان که به تقلید شاهنامة فردوسی به بحر متقارب سروده شده است . این اثر، روایت منظوم معارج النبوة فی مدارج الفتوة تألیف معین الدین فراهی در ٩٠٧ است و مفاد بسیاری از احادیث نبوی در آن مندرج است . تعداد ابیات آن را از ٠٠٠ ، ٢٨ تا ٠٠٠ ، ٩٠ ذکر کرده اند؛ اما قولِ صاحبِ کلمات الشعرا ، که آن را در حدود ٠٠٠ ، ٤٠ می داند، مقبولتر است زیرا این تذکره در زمان حیات باذل (ح ١١١٥)، تألیف شده است و تا آن زمان هنوز تکمله ای برای حملة حیدری سروده نشده بود. تاریخ دقیق آغاز و اتمام سرودن این منظومه مشخص نیست . اته (ج ١، ش ٩٠٠)، به استناد قول ویلهلم پرچ (فهرست برلین ، ص ٥٣٤) می نویسد که باذل پنجاه سال به سرودن آن مشغول بوده و کار او در ١١١٩ به پایان رسیده است . اما باید در نظر داشت که پیش از آن ، مؤلف کتاب کلمات الشعرا به این مثنوی هم طوری اشاره کرده که گویی تا آن زمان به اتمام رسیده بوده است (سرخوش ، ص ١٠ ـ ١١). وقتی که آرزو شاهجهان آبادی در حدود ١١١٦ باذل را در گوالیار دید، او مشغول سرودن این مثنوی بود ( مجمع النفائس ). این مثنوی در قلمرو زبان فارسی ، بویژه در جامعة شیعیان ، بسیار شایع بوده و در امام باره (حسینیه )های هندوستان به عنوان کتاب روضه خوانده می شده است (صبا، ص ٣٢٤، ذیل ترجمة میرزاآقاجان زائر لکهنوی که از احفاد باذل و در زمرة کتابخوانان و روضه خوانان لکهنو بود و حملة حیدری را خوب می خواند). کثرت نسخ خطّی آن در کتابخانه های جهان نیز مؤید رواج آن است . حملة حیدری سه بار در هندوستان و یک بار در ایران چاپ شده است . علی ابراهیم خان خلیل (متوفی ١٢٠٨) در خلاصة الکلام ، که تذکرة مثنویات است ، گزیدة آن را آورده است . دو مثنوی دیگر نیز با همین عنوان و در همین موضوع ، یکی سرودة ملاّ بمان علی راجی کرمانی (متوفی ١٢٣٧ـ١٢٤١) و دیگری ازگل احمد، چاپ شده است (مشار، ج ٢، ص ١٨٢١ـ١٨٢٢).

چون منظومة باذل ناتمام مانده بود، پس از او شاعران دیگر به تکمیل آن پرداختند و وقایع عهد خلافت و جنگهای حضرت علی ، علیه السّلام ، را سرودند و بر آن افزودند. از این گونه افزوده ها و نظیره ها مثنویهایی در دست است : ١) از سید ابوطالب فندرسکی اصفهانی ، معاصر شاه سلیمان صفوی ، زنده در ١١٢٤، در ٠٠٠ ، ٥ بیت ، دربارة احوال حضرت علی ، علیه السّلام ، و وقایع جنگهای جمل و صفین و نهروان تا واقعة شهادت آن حضرت ؛ ٢) از میرزا ارجمند متخلص به آزاد، و جنون کشمیری (متوفی ١١٣٤)، فرزند عبدالغنی بیگ قبول ، که به خواهش پسر عموی باذل به تألیف آن پرداخته و آن را در ١١٣١ به پایان رسانیده است . همین تکمله بخطا به محمد صادق آزاد و غلام علی آزاد بیلگرامی نیز منسوب شده است (ریو، ج ٢، ص ٧١٩؛ استوری ، ج ٢، ص ٨٤٣)؛ ٣) از شاعری به نام نجف که تکملة ابوطالب فندرسکی را به دست آورده و در ١١٣٥ به منظور پیوستن این دو منظومه به یکدیگر ابیاتی سروده و آنها را به صورت یک کتاب درآورده است ؛ ٤) حربة حیدری از شاعری به نام کرم ، تألیف ١١٣٥ـ١١٥٠؛ ٥) اعلام ماتم یا حملة حسینی از محمد محسن تتوی (تألیف ١١٣٦)؛ ٦) صولت صفدری از محب علی خان حکمت (تألیف ١١٤٣)؛ ٧) جذبة حیدری از عبدالعلی احسن بنگالی (تألیف ١١٤٤ـ١١٥١) که بعداً شاعری به نام شاه کوثر، ابیاتی در تعریف آن سروده و آن را نیز به جذبة حیدری موسوم کرده است ؛ ٨) از سید پسند علی بلگرامی ، (چاپ آگره ، ١٣٠٥)؛ ٩) محاربة غضنفری یا جذبة حیدری (چاپ مرادآباد، ١٣٠٩).

ترجمه های اردو: حرب حیدری از محمد نوروز حسن بلگرامی (پس از ١٢٥٢)؛ از سید ذوالفقار علی صفا (متوفی ١٢٦٠)؛ هیبت حیدری ، منظوم ، از واجد علی اختر شاه اَوَده (١٢٦٥)؛ از سید ابرار حسین (متوفی ١٣٠٠)؛ ترجمة منظوم از میرمحمد حسن علی خان حسن سندی (متوفی ١٣٢٤)؛ حربة حیدری یا غزوة حیدری از حیدر میرزا (چاپ لکهنو)؛ غزوات حیدری از سیدمحسن علی (چاپ لکهنو)؛ غلبة حیدری ؛ محاربة صفدری ؛ ترجمة منظوم از محمد میرزابن تجلی علی شاه .

منابع :
(١) سراج الدین علی بن حسام الدین آرزو، مجمع النفائس ، نسخة خطی کتابخانة بانکی پور، ش ٢٤٤٥، میکروفیلم کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٤٧٧٤؛
(٢) غلامعلی آزاد بلگرامی ، سروآزاد، حیدرآباد دکن ١٩١٣، ص ١ـ١٤٢؛
(٣) آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، چاپ احمد گلچین معانی ، مشهد ١٣٤٦ ش ، ج ٧، بخش ١، ص ٣٠٨ـ٣٣٥؛
(٤) ابوطالب خان تبریزی ، خلاصة الافکار ، نسخة خطّی موزة بریتانیا، ش ٥٤٢، ١٨ Add گ ٣٢ (به استناد ریو، ج ٢، ص ٧٠٤)؛
(٥) چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو. ا. برگل ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ، ج ٢، ص ٨٤٢ ـ ٨٤٨ ، ٩٥٣ـ٩٥٤؛
(٦) محمدرحیم علیخان ایمان ، تذکرة منتخب اللطایف ، چاپ محمدرضا جلالی نائینی و امیرحسن عابدی ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگزیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩، ج ٢، ص ٧٥٨، ٧٦٧، فهرست اعلام ، محمدبن رستم بدخشی ، تاریخ محمدی ، نسخة خطّی موزة بریتانیا،

(٧) ش ١٨٢٤، Or ، گ ٢٤٦ (به استناد ریو، ج ٢، ص ٧٠٤)؛
(٨) محمدعلی برهانپوری ، مرآة الصفا ، نسخة خطّی موزة بریتانیا، ش ٦٥٤٠ ـ ٦٥٣٩ Add ، فصل ١٤؛
(٩) محمد بقاسهارن پوری ، مرآة جهان نما ، نسخة خطّی موزة بریتانیا، ش ١٩٩٨. Or ، گ ٣٢٤ (به استناد ریو، ج ٢، ص ٧٠٤)؛
(١٠) تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند ، لاهور ١٩٧٢، ج ٥، ص ١٤٦ـ١٤٧؛
(١١) علی ابراهیم خان خلیل ، خلاصة الکلام ، نسخة خطّی کتابخانة بادلیان ، مجموعة الیوت ، ش ٨٤؛
(١٢) همو، صحف ابراهیم ، نسخة خطّی کتابخانة دانشگاه توبینگن ، ش ٦٦٣؛
(١٣) نسخة عکسی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٦؛
(١٤) میرعبدالرازق خوافی اورنگ آبادی ، بهارستان سخن ، چاپ میرعبدالوهاب بخاری ، مدارس ١٩٥٨؛
(١٥) همو، ماثرالامراء ، کلکته ١٨٨٨، ج ٣، ص ٩٣٦ـ٩٤٠؛
(١٦) بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو: تذکرة شعرای فارسی ، چاپ شاه محمد عطاالرحمن عطا کاکوی ، دفتر ثالث ، پنته ١٣٧٨/١٩٥٨، ص ٥٦ ـ ٥٧؛
(١٧) اختر راهی ، ترجمه های متون فارسی به زبانهای پاکستانی ، اسلام آباد ١٤٠٦/١٩٨٦، ص ١٥١،٣٦٤؛
(١٨) محمدافضل سرخوش ، کلمات الشعرا ، چاپ صادق علی دلاوری ، لاهور ١٩٤٢؛
(١٩) میرحسین دوست سنبهلی ، تذکرة حسینی ، لکهنو ١٢٩٢/١٨٧٥، ص ٧٢؛
(٢٠) محمد رفیع سودای شاهجهان آبادی ، کلیات سودا ، چاپ محمد شمس الدین صدیقی ، لاهور ١٩٧٢؛
(٢١) محمد مظفر حسین صبا، روز روشن ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٢٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، تهران ١٣٦٣ ش ، ج ٥، بخش ١، ص ٥٨٩ـ٥٩٣؛
(٢٣) همو، حماسه سرایی در ایران ، تهران ١٣٦٣ ش ، ص ٣٧٩ ـ ٣٨٣؛
(٢٤) حسین عارف نقوی ، «ترجمه های متون فارسی به زبانهای پاکستانی »، دانش (اسلام آباد)، ش ٢٢ (تابستان ١٣٦٩ ش )، ص ٨٩ ـ ٩١؛
(٢٥) حسین قلی خان عاشقی عظیم آبادی ، نشتر عشق ، چاپ اصغر جان فدا، دوشنبه ١٩٨١، ج ١، ص ٢٤٣ ـ ٢٤٦؛
(٢٦) احمد گلچین معانی ، تذکرة پیمانه ، مشهد ١٣٥٩ ش ، ص ٣٥ - ٣٦؛
محمد قدرت الله گوپاموی ، نتایج الافکار ،

(٢٧) بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(٢٨) ص ١١١؛
(٢٩) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥١ ش ، ج ٢، ص ١٨٢١ ـ ١٨٢٢؛
(٣٠) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٤٠٨/١٩٨٨، ج ٨، ص ١٠١٠، ١٠١١، ١٤٠٩-١٤١٠، ١٠٥٥، ١٤٨٩؛
(٣١) عارف نوشاهی ، فهرست کتابهای فارسی چاپی سنگی و کمیاب کتابخانة گنج بخش مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان ، اسلام آباد ١٤٠٦، ج ١، ص ٨٧٥؛
(٣٢) همو، فهرست نسخه های خطی فارسی موزة ملی پاکستان کراچی ، اسلام آباد ١٤٠٤/١٩٨٤، ص ١٢٧، ٥٤٣؛
(٣٣) علیقلی واله داغستانی ، ریاض الشعرا ، نسخة خطی موزه بریتانیا، ش ١٦٧٢٩، گ ٨٤، نسخة عکسی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ١٣٧٢؛

(٣٤) Muhammad Ashraf, A concise descriptive catalogue of the persian manuscripts in the salar Jung museum and Library, Hyderabad (A.P) ١٩٦٩, V;
(٣٥) Hermann Ethe, Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, I, ١٩٠٣, no. ٩٠٠, II, ١٩٣٧, no. ٣٠٣٩;
(٣٦) Charles Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum , Oxford ١٩٦٦, II, ٧٠٤-٧٠٥.

/عارف نوشاهی /