جواد پاشا (احمد جوادپاشا) ، صدراعظم‌ و مؤلف‌ دوره‌ عثمانی‌. وی ‌در ١٢٦٧ در شام‌ به‌ دنیا آمد. در یازده‌سالگی‌ پدرش ‌سرهنگ ‌عاصم‌بیگ‌ و مادرش ‌را از دست‌ داد و تحت ‌سرپرستی‌ عاطف ‌زاده‌ حسام‌الدین‌افندی‌، قاضی‌عسكر روم‌ ایلی‌ــ كه‌ بعدها به ‌مقام‌ شیخ‌الاسلامی ‌رسید ــ قرار گرفت‌. پس ‌از تكمیل ‌تحصیلات‌ مقدماتی ‌در بورسه‌، به ‌دانشگاه‌ جنگ‌ رفت ‌و سپس ‌به ‌نیروهای‌ ویژه ‌دربار پیوست‌. به ‌هنگام ‌خدمت ‌در دربار، به‌ مطالعه‌ و تحقیق ‌پرداخت ‌و اثری‌ به ‌نام‌ معلومات ‌الكافیه ‌فی‌ ممالك ‌العثمانیه‌ تألیف ‌و آن ‌را به ‌سلطان‌ تقدیم ‌كرد و به ‌همین ‌سبب ‌به ‌درجه ‌سرگردی‌ رسید. جوادپاشا در جنگ‌ روس‌ و عثمانی‌، معروف‌ به‌ جنگ‌١٢٩٣، شركت‌كرد و به ‌دلیل ‌ابراز شایستگی‌ در آن‌ جنگ‌ به‌ درجه ‌سرهنگی ‌ارتقا یافت‌. وی ‌در اجلاسهای ‌تعیین ‌حدود صربستان‌، یونان‌، روسیه ‌و ایران ‌شركت‌كرد و مدتی ‌سردبیر روزنامه‌ جریده‌عسكریه‌ شد. در١٣٠١ به ‌سفارت ‌در تستینیه(مركز قره‌داغ‌، مونته ‌نگرو) تعیین ‌گردید. وی ‌در١٣٠٧ با درجه ‌سرلشكری ‌به ‌ریاست‌اركان‌حرب ‌و فرمانداری ‌جزیره‌ كرت‌منصوب‌گردید و به ‌سبب ‌خدماتش‌ در كرت‌، بیش ‌از پیش‌ مورد توجه‌ سلطان‌عبدالحمید دوم‌*قرار گرفت‌ و به ‌مقام ‌صدارت ‌منصوب ‌گردید. مسئله ‌ارمنیان ‌از عمده‌ترین ‌حوادث‌ دوره‌ صدارت ‌جوادپاشا بود. او در مقام ‌صدارت‌، مجری‌ فرمانهای ‌سلطان ‌بود، ازاین‌رو با تقدیم‌ لایحه‌ای ‌به ‌دربار خواستار افزایش ‌اختیارات‌ خود شد و همین‌ امر، باعث ‌عزل ‌او در ذیحجه‌١٣١٢/ ژوئن‌١٨٩٥ گردید.

جوادپاشا پس‌ از عزل ‌از صدارت‌، برای‌ حل‌ مسئله ‌كرت‌، در ١٣١٥ به‌ آنجا اعزام ‌شد و به ‌هنگام ‌بازدید ویلهلم ‌دوم (امپراتور آلمان‌) از ایالت ‌سوریه‌، مأمور شد به‌ عنوان‌ مهماندار وی ‌به ‌بیروت ‌برود، اما دربار، كه‌ گویا از ملاقات‌ وی‌ با امپراتور واهمه‌ داشت‌، از رفتن‌ او به ‌بیروت ‌جلوگیری‌ كرد و وی ‌به ‌فرماندهی ‌لشكر پنجم ‌در سوریه‌ گمارده‌شد. حدود یك ‌سال ‌ونیم‌ بعد، به ‌علت‌ابتلا به ‌بیماری‌ سل‌ از فرماندهی‌ لشكرپنجم‌ استعفا كرد و برای ‌معالجه‌ به‌ استانبول ‌بازگشت. وی‌ در ربیع‌الا´خر ١٣١٨/ ژوئیه‌١٩٠٠ درگذشت‌.

جوادپاشا از رجال‌ نظامی‌، سیاسی‌ و فرهنگی‌عثمانی‌بود. وی‌ كتابخانه‌ای‌غنی ‌داشت‌ كه ‌آن ‌را به ‌موزه ‌باستان‌شناسی‌ استانبول ‌اهدا كرد و در دوره ‌صدارت ‌خود دستور ساختن‌ كتابخانه‌ای‌ را در باغچه‌ باب ‌عالی ‌داد. محل ‌آن ‌كتابخانه‌هم ‌اكنون ‌بخشی ‌از بایگانی ‌نخست‌وزیری ‌تركیه ‌است‌.

آثار. جوادپاشا با زبانهای‌عربی‌، فارسی‌، فرانسه‌، یونانی ‌و ایتالیایی ‌آشنایی‌ داشت‌ و علاوه‌ بر مأموریتهای ‌نظامی‌ و سیاسی‌ خود، آثاری ‌نیز تألیف ‌كرد كه ‌مهم‌ترین‌ آنها عبارت‌اند از:

١) تاریخ ‌عسكری‌ عثمانی‌ (تاریخ ‌ارتش‌عثمانی‌). جلد اول‌ این ‌اثر ــ كه ‌مربوط‌ به‌ تشكیلات‌، سربازخانه‌ها، مواجب‌، ساز و برگ‌، قیامها و سرانجام‌ برچیده‌شدن‌ اجاق‌ ینی‌چری ‌است‌ــ دوبار، در ١٢٩٧ و ١٢٩٩، در استانبول‌ به ‌چاپ‌ رسید و هم‌ زمان‌ همراه ‌با آلبومی ‌از تصاویر لباسها و سلاحهای‌ ینی‌چریها به ‌زبان‌فرانسه‌ در پاریس ‌نیز منتشر شد (١٨٨٢). جلد دوم‌ تاریخ ‌عسكری‌ عثمانی‌ به ‌تشكیلات ‌نظام ‌جدید و عسكر منصوره‌ محمدیه ‌و جلد سوم‌ آن ‌به‌ تشكیلات‌ عساكر عثمانی ‌در زمان ‌سلطان‌عبدالمجید اول‌ مربوط‌ است ‌نسخ‌ خطی ‌این ‌دو جلد در كتابخانه‌ دانشگاه‌ استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود.

٢) تاریخ‌ عسكری‌ خلاصه ‌سی‌ (چاپ‌ استانبول‌، ١٢٩١ و ١٣١١). این‌اثر دو جلدی ‌مربوط ‌به ‌جنگها و لشكركشیهای‌ معروف‌ بین ‌كشورها تا پایان ‌قرن‌ یازدهم‌/ شانزدهم‌ است‌.

٣) معلومات ‌الكافیه ‌فی‌ ممالك‌ العثمانیه(چاپ‌ استانبول‌١٢٨٩). دایره‌المعارفی ‌است‌ در باره ‌قوای ‌برّی ‌و بحری‌، ولایات‌، كوهها، رودها، ملل‌، محصولات‌، راهها و بعضی‌ رجال ‌دولت ‌عثمانی‌.

جوادپاشا از ١٢٩٦ مجله‌ای ‌به ‌نام‌ یادگار را كه ‌دربردارنده‌ نوشته‌های ‌او در باره ‌تاریخ‌، ریاضیات‌، صنایع‌ و اخلاق‌ بود، انتشار داد. از این ‌مجله ‌فقط ٢٤ شماره‌ منتشر شد.

منابع‌:
(١) باشباقانلق ‌آرشیوی‌، اراده‌ـ داخلیه‌، ش‌٤٣، ٤٣٢، ٤٤٠؛
(٢) همو، سجل ‌احوال ‌دفترلری‌، ش‌٢، ص‌١٠٠٦ و بعد؛
(٣) محمدطاهر بروسه ‌لی‌، عثمانلی ‌مؤلفلری‌، استانبول‌١٣٣٣ـ١٣٤٢، ج‌٣، ص‌٤٣؛
(٤) عثمان‌نوری‌، عبدالحمید ثانی ‌و دور سلطنتی‌، استانبول‌١٣٢٧، ج‌٢، ص‌٥٩٨ ـ ٦٠٧؛

(٥) Franz Babinger, Osmanli tarih yazarlari ve eserleri, tr. Coskun Ucok, Ankara ١٩٨٢, ٤١٥-٤١٦;
(٦) EI ٢ , s.v. "Djawad Pasha" (by Cavid Baysun);
(٧) Ibnulemin Mahmud Kemal Inal, Osmanli devrinde son sadriazamlar , Istanbul ١٩٤٠-١٩٥٣, III, ١٤٧٣-١٥٣٤;
(٨) IA , s.v. "Cevad Pasa "(by M. Tayyib Gokbilgin);
(٩) Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.٨, Ankara ٢٠٠٠, ٢٩٧-٢٩٨;
TA , X, ٢٦٣-٢٦٤

/ عبدالقادر اوزجان‌ ، تلخیص‌ از د. ا. د. ترك‌ /