جودی‌ ، كوهی‌ كه‌ بنا بر قرآن‌ كریم‌، كشتی‌ نوح‌ پس‌ از طوفان‌ بر آن‌ قرار گرفت‌.

١) در منابع‌ جغرافیایی‌ و تاریخی‌. در جنوب‌شرقی‌ تركیه‌ كوهی‌ به‌ همین‌ نام‌ وجود دارد كه‌ آن‌ را همان‌ كوه‌ مذكور در قرآن‌ (هود: ٤٤) می‌دانند. این‌ كوه‌ با ارتفاع‌ حدود ١٠٠،٢ متر، در مشرق‌ ولایت‌ ماردین‌ *، در چهل‌ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ جزیره ابن‌عمر * قرار دارد و در بیشتر ایام‌ سال‌ پوشیده‌ از برف‌ است‌. رود هِیل‌، از ریزابه‌های‌ رود دجله‌، از این‌ كوه‌ سرچشمه‌ می‌گیرد. علاوه‌ بر اشاره قرآن‌ كریم‌ به‌ داستان‌ كشتی‌ نوح‌ ( رجوع کنید به بخش‌ دوم‌ مقاله‌)، برخی‌ مورخان‌ و جغرافی‌نویسان‌ نیز در این‌باره‌ مطالبی‌ نوشته‌اند (رجوع کنید به دینوری‌، ص‌ ١؛
ابن‌خرداذبه‌، ص‌ ٧٦؛
مسعودی‌، ج‌١، ص‌٤٣ـ٤٤؛
مقدسی‌، ص‌١٣٦). یعقوبی‌ (متوفی‌ ٢٨٤؛
ج‌١، ص‌ ١٤ـ ١٥) تاریخ‌ شروع‌ طوفان‌ («سرطان‌ طالع‌ بود، خورشید، ماه‌، زحل‌، عطارد و رأس‌ در آخرین‌ دقیقه حوت‌ گرد آمده‌ بودند»)، سوار شدن‌ حضرت‌ نوح‌ و یارانش‌ در كشتی‌ (اول‌ ماه‌ رجب‌) و تاریخ‌ نشستن‌ كشتی‌ بر كوه‌ جودی‌ (ماه‌ محرّم‌) را تعیین‌ كرده‌ است‌ (برای اطلاع‌ در باره دیگر روایتها رجوع کنید به طبری‌، سلسله ١، ص‌ ١٩٧ـ ١٩٨؛
ابن‌بابویه‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩٨؛
لسترنج‌ ، ص‌ ٩٤).

در قرن‌ سوم‌، ابوحنیفه‌ دینوری‌ (همانجا) جودی‌ را كوهی‌ در ناحیه باقَرْدی‌' و بازَبْدی‌' از سرزمین‌ جزیره‌ [ابن‌عمر] دانسته‌ است‌. به‌ نوشته طبری‌ (متوفی‌ ٣١٠؛
سلسله ١، ص‌ ١٨٩)، نوح‌ در این‌ ناحیه‌ قریه‌ای‌ به‌ نام‌ ثمانین‌ بنا كرد كه‌ مشتمل‌ بر هشتاد خانه‌ بود برای‌ هشتاد نفری‌ كه‌ به‌ همراه‌ او در كشتی‌ بودند. این‌ محل‌ تا زمان‌ طبری‌ برپا بوده‌ و سوق‌ الثمانین‌ خوانده‌ می‌شده‌ است‌ ( رجوع کنید به همانجا).

اصطخری‌ در اواخر قرن‌ چهارم‌، هنگام‌ ذكر دیار جزیره‌، از كوه‌ جودی‌ نیز نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ ٧٨). در همین‌ سده‌، جیهانی‌ (ص‌ ١٩٥) و مؤلف‌ حدودالعالم‌ (ص‌ ٣٣) جایگاه‌ این‌ كوه‌ را در نزدیكی‌ نصیبین‌ ضبط‌ كرده‌اند. مسعودی‌ (متوفی‌ ٣٤٥ یا ٣٤٦) در مروج‌ الذهب‌ (ج‌ ١، ص‌ ٤٣ـ٤٤) نوشته‌ است‌ كه‌ جودی‌ كوهی‌ در سرزمین‌ باسورین‌ (این‌ موضع‌ و دو موضع‌ دیگر، بازبدی‌' * و باقردی‌'، هر سه‌ یك‌ مجموعه‌ در جزیره‌اند) و جزیره ابن‌عمر در موصل‌ است‌. به‌ نوشته او (همانجا)، بین‌ جودی‌ و دجله‌ هشت‌ فرسنگ‌ فاصله‌، و تا زمان‌ مسعودی‌ جای‌ نشستن‌ كشتی‌ نوح‌ بر جودی‌ مشخص‌ بوده‌ است‌.به‌ گزارش‌ شابـُشْتی‌ (متوفی‌ ٣٨٨؛
ص‌ ٣٠٩)، فاصله كوه‌ جودی‌ با جزیره ابن‌عمر هفت‌ فرسنگ‌ بوده‌ است‌.

در قرن‌ پنجم‌، ناصرخسرو (متوفی ٤٨١؛
ص‌٣١) نوشته‌ است‌ كه‌ كشتی‌سازان‌ حَیفا*، كشتیهایی‌ به‌ نام‌ جودی‌ می‌ساختند و به‌ نوشته بكری‌ (متوفی‌ ٤٨٧؛
ج‌ ٢، ص‌ ٦٣)، كوه‌ جودی‌، یكی‌ از پنج‌ كوهی‌ بود كه‌ حضرت‌ آدم‌ در مكه‌، خانه‌ را از سنگهای‌ آنها بنا كرد (نیز رجوع کنید به مجمل‌ التواریخ ‌والقصص‌، تألیف ‌در ٥٢٠؛
ص‌٤٨٢).

در قرن‌ ششم‌، ادریسی‌ (متوفی‌ ٥٦٠؛
ج‌ ٢، ص‌ ٦٦٤) از این‌ كوه‌ با نام‌ جبل‌ ثمانین‌ ( رجوع کنید به ادامه مقاله‌) یاد نموده‌ و محمدبن‌ محمود طوسی‌ (ص‌ ١٦٨) به‌ هفده‌ درِ مسجد نوح‌ در بالای‌ كوه‌ جودی‌ اشاره‌ كرده‌ است‌.

به‌نوشته یاقوت‌ حموی‌ (متوفی‌ ٦٢٦؛
ذیل‌ مادّه‌)، حضرت‌ نوح‌ مسجد و قربانگاهی‌ بر بالای‌ كوه‌ جودی‌ بنا كرده‌ كه‌ مسجد تا زمان‌ او باقی‌ بوده‌ است‌. وی‌ (ذیل‌ «اَرْدُمُشْت‌») همچنین‌ از قلعه‌ای‌ به‌ نام‌ اَرْدُمُشت‌ در این‌ كوه‌ نام‌ برده‌ و افزوده‌ است‌ كه‌ این‌ قلعه‌ متعلق‌ به‌ حاكم‌ موصل‌ بود و زمانی‌ كه‌ اهالی‌ آن‌ بر ضد معتضد عباسی‌ (حك : ٢٧٩ـ٢٨٩) شورش‌ كردند، به‌ قلعه اردمشت‌ پناه‌ بردند و پس‌ از آنكه‌ معتضد قلعه‌ را محاصره‌ كرد، جملگی‌ تسلیم‌ وی‌ شدند. گویا در زمان‌ یاقوت‌ این‌ قلعه‌ به‌ گواشی‌ معروف‌ بوده‌ است‌. ناصرالدوله‌ حمْدانی‌ (حك : ٣٠٨ـ ٣٥٨) این‌ قلعه‌ را بازسازی‌ كرد (همانجا).

زكریا قزوینی‌ (متوفی‌ ٦٨٢؛
ص‌ ٢٨٣، ٣٦٩) جودی‌ را در اقلیم‌ چهارم‌ ضبط‌ كرده‌ است‌.

در قرن‌ هشتم‌، ابوالفداء (متوفی‌ ٧٣٢؛
ص‌ ٦٩، ٢٨٣) طول‌ این‌ كوه‌ را سه‌ روز با جهت‌ جنوبی‌ ـ شمالی‌ و ارتفاع‌ آن‌ را نیم‌ روز در شمال‌ موصل‌ ضبط‌ كرده‌ و نوشته‌ كه‌ جبل‌ نصیبین‌ همان‌ كوه‌ جودی‌ است‌ كه‌ سرسبز است‌ و در آن‌ بلوط‌ می‌روید (نیز رجوع کنید به حافظ‌ ابرو، ج‌ ١، ص‌ ١٨٨). به‌نوشته ابن‌بطوطه‌ (متوفی‌ ٧٧٩؛
ج‌ ١، ص‌ ٢٤٥)، كوه‌ جودی‌ از شهر جزیره ابن‌عمر دیده‌ می‌شود. سوق‌الثمانین‌ یا دیرالجودی‌ اولین‌ مقامی‌ بود كه‌ بعد از طوفان‌ نوح‌ بر روی‌ زمین‌ بنا گردید و اكنون‌ ویران‌ است‌ ( مجمل‌التواریخ‌ و القصص‌، ص‌ ١٨٦؛
حمداللّه‌ مستوفی‌، ص‌ ١٠٥). سوق‌الثمانین‌ را هشتاد تن‌ از یاران‌ حضرت‌ نوح‌ بنا كردند و چون‌ تعداد آنها هشتاد تن‌ بود به‌ ثمانین‌ معروف‌ شد. در این‌ روستا چهل‌ گنبد و زیر هر گنبد قبر یكی‌ از مسافران‌ كشتی‌ هست‌. این‌ گنبدها مشهد بزرگی‌ به‌ شمار می‌آیند كه‌ بعدها مزار مسلمانان‌ شدند و همه‌ ساله‌، سه‌ روز متوالی‌، در آنجا گرد می‌آیند (مسعودی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٤؛
حمیری‌، ص‌١٥٠؛
غَنْدوز، ص‌ ٣٠٦؛
ابن‌اثیر، ج‌ ١، ص‌ ٧٣).

در بالای‌ كوه‌ جودی‌ دیری‌ به‌ نام‌ دیرالسفینه‌ وجود دارد كه‌ در آنجا نیز همه‌ ساله‌ مسیحیان‌ و مسلمانان‌ در ماه‌ اوت‌ جمع‌ می‌شوند و جشن‌ سفینه نوح‌ را برپا می‌دارند (غندوز، ص‌ ٣٠٦ـ ٣٠٧). در ٧٦٥، هم‌زمان‌ با برگزاری‌ جشن‌ سفینه‌، رعد و برق‌ این‌ دیر را ویران‌ كرد(همان‌، ص‌ ٢٥٧).

در ١٣٢٢/ ١٩٠٤، لایارد و سپس‌ ل‌.و. كینگ‌ در كوه‌ جودی‌ كتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌هایی‌ از سِناخِریب‌ (پادشاه‌ آشور، متوفی‌ ٦٨١ ق‌ م‌) بر تخته‌ سنگها كشف‌ كردند. به‌نظر كینگ‌، كوه‌ جودی همان‌ كوه‌ نیپور است‌ كه‌ در كتیبه‌های‌ سناخریب‌ به‌ آن‌ اشاره‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به د. اسلام، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). در ١٣٢٨/١٩١٠، گرترود بل‌ (متوفی‌ ١٣٠٧ ش‌/١٩٢٨) بر روی‌ قله كوه‌ جودی‌ یك‌ بنای‌ سنگی‌ كشف‌ كرد كه‌ نام‌ محلی‌ آن‌ «سفینه پیامبر نوح‌» است‌ (كراوس‌، ١٩٩٢).

جواد (ج‌ ١، ص‌ ٢٩٨) به‌ آثار و بقایای‌ كشتی‌ نوح‌ و مسجد در كوه‌ جودی‌ اشاره‌ كرده‌ و گفته‌ است‌ كه‌ مردم‌ برای‌ زیارت‌ به‌ آنجا می‌روند.

منابع‌:
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌بابویه‌، كتاب‌ الخصال‌، چاپ‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(٣) ابن‌بطوطه‌، رحله ابن‌بطوطه، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابن‌خرداذبه‌؛
(٥) اسماعیل‌بن‌ علی‌ ابوالفداء، كتاب‌ تقویم‌البلدان، چاپ‌ رنو و دسلان‌، پاریس‌ ١٨٤٠؛
(٦) محمدبن‌ محمد ادریسی‌، كتاب‌ نزهه المشتاق‌ فی‌ اختراق‌ الا´فاق، قاهره‌: مكتبه الثقافه الدینیه، [بی‌تا.(؛
(٧) اصطخری‌؛
(٨) عبداللّه ‌بن‌ عبدالعزیز بكری‌، كتاب‌المسالك‌ و الممالك‌؛
٩- چاپ‌ ادریان‌ فان‌لیوفن‌ و اندری‌فری‌، تونس‌ ١٩٩٢؛
(١٠) ابوالقاسم‌بن‌ احمد جیهانی‌، اشكال‌العالم‌، ترجمه علی‌بن‌ عبدالسلام‌ كاتب‌، چاپ‌ فیروز منصوری‌، تهران‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(١١) علی‌ جواد، ممالك‌ عثمانیه‌ نك‌ تاریخ‌ و جغرافیا لغاتی‌، استانبول‌ ١٣١٣ـ ١٣١٧؛
(١٢) عبداللّه‌بن‌ لطف‌اللّه‌ حافظ‌ابرو، جغرافیای‌ حافظ‌ ابرو، ج‌ ١، چاپ‌ صادق‌ سجادی‌، تهران‌ ١٣٧٥ ش‌؛
(١٣) حدودالعالم‌ ؛
(١٤) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه القلوب‌؛
(١٥) محمدبن‌ عبداللّه‌ حمیری‌، الروض ‌المعطار فی‌ خبرالاقطار، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ١٩٨٤؛
(١٦) احمدبن‌ داوود دینوری‌، الاخبار الطوال‌، چاپ‌ عبدالمنعم‌ عامر، قاهره‌ ١٩٦٠، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(١٧) علی‌بن‌ محمد شابشتی‌، الدیارات‌، چاپ‌ كوركیس‌ عواد، بیروت‌ ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٨) طبری‌، تاریخ‌ (لیدن‌)؛
(١٩) محمدبن‌ محمود طوسی‌، عجایب‌المخلوقات‌، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ ١٣٤٥ ش‌؛
(٢٠) محمدیوسف‌ غندوز، جزیره ابن‌عمر: منذ تأسیسها حتی‌ الفتح‌ العثمانی‌، نحو ٢٠٠ـ٩٢١ ه / ٨١٥ ـ١٥١٥ م‌ ، بیروت‌ ١٩٩٠؛
(٢١) زكریابن‌ محمد قزوینی‌، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت‌ ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢٢) مجمل‌التواریخ‌ و القصص‌، چاپ‌ محمدتقی‌ بهار، تهران‌: كلاله خاور، ١٣١٨ ش‌؛
(٢٣) مسعودی‌، مروج‌ (بیروت‌)؛
(٢٤) مقدسی‌؛
(٢٥) ناصر خسرو، سفرنامه ناصرخسرو علوی‌، )برلین?١٣٤١(، چاپ‌ افست‌ تهران‌ )بی‌تا.( ؛
(٢٦) نقشه كشور تركیه، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، )بی‌تا.]؛
(٢٧) یاقوت‌ حموی‌؛
(٢٨) یعقوبی‌، تاریخ‌ ؛

(٢٩) Bill Crouse, "Noah's Ark: its final berth", Noah's Ark Search, ١٩٩٢ [Online(. Available:http://٢١٦.١١٧.١٦٣.١١٤/ index.htm )١٦ Aug. ٢٠٠٦ ;
٣٠- [ EI ٢ , s.v. "Djudi" (by M. Streck);
(٣١) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , London ١٩٦٦;
(٣٢) The Times comprehensive atlas of the world , London: Times Books, ٢٠٠٥.

/ معصومه‌ رضازاده‌ شفارودی‌ /

٢) در قرآن‌ و احادیث‌ و تفاسیر. واژه جودیّ‌، یك‌ بار در قرآن‌كریم‌، در آیه ٤٤ سوره هود، آمده‌ است‌. براساس‌ این‌ آیه‌، كشتی‌ نوح‌ پس‌ از طوفان‌ بر كوه‌ جودی‌ قرار گرفت‌ (و أسْتَوت‌ علی‌الجودّی‌). به‌ این‌ ترتیب‌، در منابع‌ حدیثی‌ و تفسیری‌ در باره واژه جودی‌ و معنای‌ آن‌ و نیز تعیین‌ مكان‌ جغرافیایی‌ آن‌ بحث‌ شده‌ است‌. در باره واژه‌ جودی، با تشدید یاء، آن‌ را منسوب‌ به‌ جود، بخشش‌ و بذلِ مال‌ و علم‌ دانسته‌اند؛
و با سكون‌ یاء ــ همچنان‌ كه‌ در منابع‌ لغوی‌ نیز آمده‌ ــ مطلقِ كوه‌ معنا شده‌ است‌ ( رجوع کنید به فرّاء، ج‌ ٢، ص‌ ١٦؛
راغب‌ اصفهانی‌، ذیل‌ «جود»؛
ابن‌جوزی‌؛
قرطبی‌؛
طباطبائی‌، ذیل‌ هود: ٤٤). گفتنی‌ است‌ جودی‌ را از واژگان‌ دخیل‌ و غیرعربی‌ قرآن‌ نیز دانسته‌اند (رجوع کنید به جفری‌، ص‌ ١٠٦ـ١٠٧).

در عهد قدیم‌، داستان‌ طوفان‌ نوح‌ و كشتی‌ او و سپس‌ استقرار آن‌ بر كوه‌ به‌ تفصیل‌ در دو باب‌ ٧ و ٨ سفر پیدایش‌ آمده‌ است‌. بنابراین‌ گزارش‌، كشتی‌ نوح‌ بر كوههای‌ آرارات‌ * قرار گرفت‌ (سفر پیدایش‌، ٨:٥). همچنین‌ در این‌ بابها روز شروع‌ طوفان‌، مدت‌ زمان‌ آن‌، و روز به‌ خشكی‌ نشستن‌ كشتی‌ بر اساس‌ تاریخ‌ و تقویم‌ عبری‌ ذكر شده‌ است‌. به‌ نظر می‌رسد توجه‌ خاص‌ مؤلفان‌ مسلمان‌ در تعیین‌ زمانِ به‌ خشكی‌ نشستن‌ كشتی‌ نوح‌ متأثر از این‌ گزارش‌ بوده‌ و سپس‌ اقوال‌ مختلفی‌ در این‌باره‌ مطرح‌ شده‌ است‌ (مثلاً روز عاشورا و نوروز) و به‌ تبع‌ آن‌ به‌ بحث‌ از اعمال‌ خاص‌ روز مذكور نیز پرداخته‌اند ( رجوع کنید به ابن‌حنبل‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٥٩ـ٣٦٠؛
قاضی‌ نعمان‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨٤؛
طوسی‌، ١٤١١، ص‌ ٨٢٠؛
همو، ١٣٩٠، ج‌ ٤، ص‌ ٣٠٠؛
ابن‌فهدحلّی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٩٥؛
نیز رجوع کنید به سفینه نوح‌ *، نوح*). همچنین‌ در احادیث‌ كوه‌ جودی‌ نماد فروتنی‌ معرفی‌ شده‌ و در توصیه‌ به‌ این‌ رفتار اخلاقی‌ گفته‌ شده‌ كه‌ این‌ كوه‌ ــ به‌ رغم‌ رفعت‌ و بلندی‌اش‌ ــ در برابر امر الاهی‌ فروتنی‌ كرد و ازاین‌رو برگزیده‌ شد تا كشتی‌ نوح‌ بر آن‌ استقرار یابد ( رجوع کنید به ابن‌ ابی‌الدنیا، ص‌ ١٥٤؛
كلینی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٤؛
ابن‌جوزی‌، ذیل‌ آیه‌). در حدیثی‌ دیگر آمده‌ است‌ كه‌ سنگهای‌ كعبه‌ از پنج‌ كوه‌ فراهم‌ آمده‌ كه‌ یكی‌ از آنها كوه‌ جودی‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به صنعانی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٩٢).

درباره‌ تطبیق‌ مكان‌ جغرافیایی‌ جودی‌، در منابع‌ حدیثی‌ و تفاسیر، حتی‌ منابع‌ لغوی‌، اقوال‌ مختلفی‌ آمده‌ است‌. در مجموع‌، جاهای‌ نام‌ برده‌ شده‌ (مثلاً كوهی‌ در موصل‌، در نزدیكی‌ كوفه‌، قَرْدی‌'، آمِد، جزیره‌ [ابن‌عمر] رجوع کنید به طبری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٩؛
همو، جامع‌ ؛
ابن‌جوزی‌، ذیل‌ هود: ٤٤؛
مجلسی‌، ج‌ ١١، ص‌ ٣١٣، ٣١٩؛
نیز رجوع کنید به طباطبائی‌، همانجا) همگی‌ بر محدوده‌ مكانی‌ مشخصی‌ دلالت‌ دارند كه‌ می‌تواند ناظر به‌ مكان‌ جغرافیایی‌ مشهور ( رجوع کنید به بخش‌ اول‌ مقاله‌) باشد. در این‌ میان‌ ابن‌كثیر (ذیل‌ هود: ٤٤) آن‌ را با كوه‌ طور * مطابق‌ دانسته‌ است‌.

با وجود تحقیقات‌ بسیار در دوره اخیر، همچنان‌ درباره‌ تعیین‌ مكان‌ كوهی‌ كه‌ كشتی‌ نوح‌ بر آن‌ نشسته‌ اختلاف‌ نظر جدی‌ وجود دارد. اغلب‌ محققان‌، به‌ ویژه‌ خاورشناسان‌، با بررسی‌ ضبط‌ نامهای‌ رشته‌ كوههای‌ آرارات‌ در زبانهای‌ مختلف‌ آرامی‌،سریانی‌، یونانی‌، لاتین‌، ارمنی‌ و تركی‌ به‌ ارائه‌ فرضیاتی‌ پرداخته‌اند ( رجوع کنید به جفری‌، همانجا؛
< دانشنامه معیار كتاب‌ مقدس‌ >، ذیل‌ "Ararat" ؛
< دایره المعارف‌ قرآن‌ >، ذیل‌ مادّه‌). در این‌ میان‌ برینر بر این‌ نظر است‌ كه‌ از قرن‌ چهارم‌/ دهم‌ مسیحیان‌ غربی‌ عبارت‌ عبری‌ «حارِ آرارات‌»(كوههای‌ آرارات‌) در تورات‌ را به‌ اشتباه‌ به‌ «كوه‌» (به‌ صورت‌ مفرد نه‌ جمع‌) معنا كرده‌اند و سپس‌ در صدد برآمده‌اند تا بلندترین‌ كوهِ نزدیك‌ به‌ مرزهای‌ تركیه‌ كنونی‌ با ارمنستان‌ را، كه‌ ماسیك‌ نامیده‌ می‌شده‌، همان‌ كوهی‌ بدانند كه‌ كشتی‌ نوح‌ بر آن‌ قرار گرفته‌ است‌. این‌ در حالی‌ است‌ كه‌ نام‌ آرارات‌ برگرفته‌ از واژه‌ اورارتو با ریشه عبری‌ است‌، این‌ واژه‌ بر پادشاهی‌ در تركیه‌ شرقی‌ اطلاق‌ می‌شده‌ كه‌ هم‌ كوه‌ آرارات‌ و هم‌ جبل‌ جودی‌ را شامل‌ می‌شده‌ است‌ (رجوع کنید به < دایره المعارف‌ قرآن‌ >، همانجا).

منابع‌:
(٣٣) علاوه‌ بر قرآن‌ و كتاب‌ مقدّس‌. عهد عتیق‌؛
(٣٤) ابن‌ابی‌الدنیا، كتاب‌ التواضع‌ و الخمول‌، چاپ‌ محمدعبدالقادر احمد عطا، بیروت‌ ١٤٠٩/ ١٩٨٩؛
(٣٥) ابن‌جوزی‌، زادالمسیر فی‌ علم‌ التفسیر، چاپ‌ محمد بن‌ عبدالرحمان‌ عبداللّه‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
٣٦- ابن‌حنبل‌، مسندالامام‌ احمدبن‌حنبل‌، بیروت‌: دارصادر، [بی‌تا.(؛
(٣٧) ابن‌عساكر، تاریخ‌ مدینه دمشق‌، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ ١٤١٥ـ ١٤٢١/١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٣٨) ابن‌فهد حلّی‌، المهذّب‌ البارع‌ فی‌ شرح‌ المختصر النافع، چاپ‌ مجتبی‌ عراقی‌، قم‌ ١٤٠٧ـ١٤١٣؛
(٣٩) ابن‌كثیر، تفسیر القرآن‌ العظیم، بیروت‌ ١٤١٢؛
(٤٠) حسین‌بن‌ محمد راغب‌ اصفهانی‌، المفردات‌ فی‌ غریب‌ القرآن، چاپ‌ محمد سیدكیلانی‌، بیروت‌ )بی‌تا.(؛
٤١- عبدالرزاق‌بن‌ همام‌ صنعانی‌، المصنَّف، چاپ‌ حبیب‌ الرحمان‌ اعظمی‌، بیروت‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤٢) طباطبائی‌؛
(٤٣) طبری‌، تاریخ‌ (بیروت‌)؛
(٤٤) همو، جامع‌؛
(٤٥) محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحكام‌، چاپ‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران‌ ١٣٩٠؛
(٤٦) همو، مصباح‌ المتهجد، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩١؛
(٤٧) یحیی‌بن‌ زیاد فراء، معانی‌ القرآن،‌ ج‌ ٢، چاپ‌ محمدعلی‌ نجار، مصر ١٩٥٥، چاپ‌ افست‌ تهران‌: ناصر خسرو، )بی‌تا.(؛
(٤٨) نعمان‌بن‌ محمد قاضی‌ نعمان‌، دعائم‌ الاسلام‌ و ذكر الحلال‌ و الحرام‌ و القضایا و الاحكام‌، چاپ‌ آصف‌بن‌ علی‌اصغر فیضی‌، قاهره‌ ) ١٩٦٣ـ١٩٦٥ (، چاپ‌ افست‌ قم‌ )بی‌تا.]؛
(٤٩) محمدبن‌ احمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحكام‌ القرآن، ج‌ ٥، جزء٩، قاهره‌ ١٣٨٧/١٩٦٧، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(٥٠) كلینی‌؛
(٥١) مجلسی‌؛

(٥٢) Encyclopaedia of the Quran, ed. Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, ٢٠٠١- s.v. "Judi" (by William M. Brinner);
(٥٣) The International standard Bible encyclopedia, ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, ١٩٧٩- ١٩٨٨, s.v. "Ararat" (by W. W. Gasque);
(٥٤) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur'an , Baroda ١٩٣٨.

/ ابوالقاسم‌ كارگزار /