دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٣٦
بُخاری ، محمّدبن محمّد ، ابوالفضل (یا ابوالعفة ) حافظ الدین کبیر محمدبن محمدبن نصر بخاری ، مفسّر، محدث و فقیه حنفی مذهب . در حدود ٦١٥ در بخارا زاده شد. حدیث و فقه و ادب و سایر علوم را نزد شمس الائمه محمدبن عبدالستار کردری (٥٩٩ ـ٦٤٢) آموخت و جامع الصغیر را بر ابوالفضل عبیدالله بن ابراهیم محبوبی (٥٤٦ ـ٦٣٠) خواند. از جمله کسانی که از او حدیث روایت کرده اند ابوالعلا بخاری است که در معجم شیوخ از او یاد کرده است (لکنوی ، ص ١٩٩). ملاعلی قاری هروی (متوفی ١٠١٤) نیز در وصف او اشاراتی دارد. محمد عبدالحی لکنوی (متوفی ١٣٠٤) سند روایت بخاری را عالی گفته است (ص ١٩٩ـ٢٠٠). او در ١٨ شعبان ٦٩٣ درگذشت و در حوالی بخارا در کَلاباذ در کنار پدرش و در جوار امام ابوبکربن طَرخان (متوفی ٣٣٣) به خاک سپرده شد. در قدیم این محل را «تل بُغْرابیک » و «تل میانه » می گفتند و بعدها، در اوایل قرن نهم ، به «تل خواجه ابوبکر طرخان » و «تل مولانا حافظ الدین » شهرت یافت (معین الفقراء، ص ٥٤ ـ ٥٥(
از آثار او کتاب بسیار مهمی به نام المستخلص در دست است که در آن ، لغات قرآن ، با توضیح معانی آنها به ترتیب سوره ها آمده و بسیاری از نکات ادبی و صرفی و نحوی شرح شده است . گهگاه نیز دربارة نامها و شمارة آیات سوره ها، ریشة کلمات ، تفسیر عبارات ، و اقوال مختلف در هر مورد، مطالب سودمندی آمده است . المستخلص ، هم تفسیر لغوی مختصر بر قرآن به زبان فارسی و هم منبعی مفید شامل واژه ها و تعبیرات فارسی است ، و در آن کوشش شده است که دشوارترین واژه های عربی به فارسی سلیس و سره ترجمه و معادل فارسی پاره ای از لغات قرآنی نیز ثبت شود ( دواثر در علوم قرآنی ، ص سه ـ چهار؛ منزوی ، ص ١٥٢؛ استوری ، ج ١، ص ٢٨٥). از المستخلص نسخه هایی کهن نزدیک به روزگار مؤلف به جا مانده است (منزوی ، ص ١٥٤؛ استوری ، همانجا)، از جمله نسخة اَیاصوفیا (استانبول ، ش ٤٦٦٤، مورخ ٨ شوال ٧١٠) و نسخة گنج بخش (اسلام آباد، ش ٧٢٠، مورخ ٨ ذیحجة ٧٢٢ که چاپ عکسی آن نیز در ١٣٦١ ش /١٩٨٢ در اسلام آباد منتشر شده است ). قاضی خان بدر محمد دهار در دیباچة دستورالاخوان (ص ٢)، نگاشتة اوایل قرن نهم ، کتابی به نام خلاصة مستخلص را جزو مآخذ خود بر شمرده است . نسخه ای از کتابی به همین نام در کتابخانة دیوان هند لندن موجود است (اته ، ج ١، ش ٢٧٠١) که نگارنده اش معلوم نیست و ترتیب سوره ها نیز در آن معکوس است . به هرحال ، در توضیح چندین لغت میان دستورالاخوان و المستخلص شباهت تام دیده می شود.
منابع :
چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو.ا. برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور،
(١) سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) دو اثر در علوم قرآنی ، عکسی از مجموعة شماره ٧٢٠ کتابخانة گنج بخش اسلام آباد ـ پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦١ ش ؛
(٣) قاضی خان بدر محمد دهار، دستورالاخوان ، چاپ سعید نجفی اسداللهی ، تهران ١٣٤٩ـ١٣٥٠ ش ؛
(٤) عبدالقادربن محمد قرشی حنفی مصری ، الجواهر المظیئه فی طبقات الحنفیة ، حیدرآباد دکن ١٣٣٢، ج ٢، ص ١٢١ـ١٢٢؛
(٥) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة ، کراچی ١٣٩٣؛
(٦) احمدبن محمود معین الفقراء، تاریخ ملازاده در ذکر مزارات بخارا ، چاپ احمد گلچین معانی ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٧) علی نقی منزوی ، فرهنگنامه های عربی بفارسی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٨) Hermann Ethإ, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office, Oxford ١٩٠٣-١٩٣٧.
/ عارف نوشاهی /