بَراذعی ، خلف بن قاسم (یا ابوالقاسم )، ابوسعید اَزْدی قیروانی ، فقیه و مؤلف مالکی سدة چهارم . در قیروان به دنیا آمد. دربارة زمان تولدش اطلاعی در دست نیست . به نوشتة ابن خلکان (ج ٧، ص ٦٦) او استاد ابن عبدالبِرّ (متولد ٣٦٨) بود. اگر این گفته درست باشد، احتمالاً ولادت وی در اواخر نیمة اول سدة چهارم بوده است .

استادان براذعی در قیروان عبارت بودند از: ابوبکر هبة الدین عقبه که براذعی مسائل فقهی و کتاب مدوّنة * دربارة فقه مالکی را نزد او فرا گرفت ؛ ابوالحسن علی بن خلف قابسی ؛ و ابومحمدبن ابی زید که براذعی از اصحاب سرشناس او به شمار می آمد (عیاض بن موسی ، ج ٧، ص ٢٥٦ـ ٢٥٨؛ ذهبی ، ج ١٧، ص ٥٢٣؛ مخلوف ، ج ١، ص ١٠٥؛ ابن فرحون ، ج ١، ص ٣٤٩). به گزارش ابن منظور، براذعی برای کسب علم ، به دمشق سفر کرد (ابن عساکر، ج ٨، ص ٨٢). تاریخ این مسافرت و نام استادان او در دمشق و همچنین زمان بازگشتش به قیروان مشخص نیست .

براذعی پس از بازگشت به قیروان به تألیف پرداخت ، اما اوضاع قیروان ، به علت حکومت فاطمیان در آنجا و مخالفت علما با آنان و درگیریهای مذهبی ، به او مجال ادامة کار نداد. علمای قیروان او را به داشتن پیوندهای دوستی با سلاطین فاطمی متهم و به سوزاندن کتابهای او حکم کردند (احسان عباس ، ص ٩٧؛ تازی ، ج ١، ص ١١٨ـ١٢٠؛ عیاض بن موسی ، ج ٧، ص ٢٥٦ـ ٢٥٨؛ زرکلی ، ج ٢، ص ٣١١). او قیروان را به قصد صقلیّه (جزیرة سیسیل ) ترک کرد و چون مذهب مالکی در صقلیه در حال رشد بود، با حمایت سلطان آنجا، به تألیف کتابهای فقهی مالکی پرداخت (احسان عباس ، همانجا).

بیشتر آثار فقهی براذعی دربارة کتاب مدوّنه اثر سُحنون * (متوفی ٢٥٩)، رایجترین متن فقه مالکی در مغرب ، است . این کتابها عبارت اند از: التهذیب فی اختصار المدوّنة ، که برخی زواید و همچنین افزوده های استادش ابومحمد را از آن حذف کرده است . احسان عباس (ص ٩٧ـ٩٨) از براذعی در مقدمة آن نقل کرده است که این کتاب آسانترین مأخذ برای فراگیری فقه است و در نگارش آن راه ایجاز انتخاب شده است . التهذیب را از منابع مهم فقه در مغرب به شمار آورده اند (ابن فرحون ، همانجا).

براذعی این کتاب را در ٣٧٢ به پایان رسانده است (احسان عباس ، ص ٩٨)؛
التمهید لمسائل المدوّنة ؛
الشرح و التمامات لمسائل المدوّنة ، مشتمل بر رأی فقهای مالکی متأخر بر مدوّنه ؛
اختصار الواضحة (اختصار الواضحات ) .

تاریخ درگذشت براذعی معلوم نیست . متقدمان از جمله قاضی عیاض در این خصوص سکوت کرده اند و دیگران نیز به او تأسی نموده اند (عیاض بن موسی ، ج ٧، ص ٢٥٨؛
ذهبی ؛
ابن فرحون ؛
مخلوف ؛
همانجاها). متأخران ، از جمله بغدادی (ج ١، ستون ٣٤٧ـ ٣٤٨)، سال درگذشت او را ٤٠٠، کحاله (ج ٤، ص ١٠٦)، ٤٣٠ و زرکلی (همانجا) و بروکلمان ( > ذیل < ، ج ١، ص ٣٠٢)، ٣٧٢ ثبت کرده اند. تاریخ اخیر قطعاً درست نیست ، زیرا زرکلی و بروکلمان سال پایان تألیف تهذیب را با سال پایان عمر مؤلف درآمیخته اند. به گفتة زرکلی (همانجا)، براذعی در سالهای پایان عمر به اصفهان مهاجرت کرد و در آنجا به تدریس پرداخت و همانجا درگذشت .

منابع :
(١) ابن خلکان ، وفیات الاعیان و ابناءالزمان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ١٩٧٧؛
(٢) ابن عساکر، مختصر تاریخ دمشق ، لِابن منظور، ج ٨ ، چاپ مأمون صاغرجی ، دمشق ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣) ابن فرحون ، الدیباج المذهب فی معرفة علماء المذهب ، چاپ محمد احمدی ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) عبدالهادی تازی ، جامع القرویین ، بیروت ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٧، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٨) احسان عباس ، العرب فی صقلیة ، بیروت ١٩٧٥؛
(٩) عیاض بن موسی ، ترتیب المدارک و تقریب المسالک ، ج ٧، چاپ سعید احمد اعراب ، تطوان ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٠) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(١١) محمدبن محمد مخلوف ، شجرة النور الزکیة فی طبقات المالکیة ، بیروت ( بی تا. ) ؛

Carl Brokelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplement band, ١٩٣٧-١٩٤٢.

/ عبدالله کیانی /