دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٨٦
بِدْلیسی ، شیخ عمّار (یا بَدْلیسی )، عماربن محمّدبن مَطَر بن سحاب ، از مشایخ سلسلة سهروردیه در قرن ششم . معصومعلیشاه او را شیخ عماربن یاسر اَنْدُلُسی معرفی می کند (ج ٢، ص ٣٣٥ـ٣٣٦). بدلیسی از کردهای بدلیس ، قصبه ای نزدیک اَخلاط (از نواحی ارمنیة ترکیه )، و مرید ابوالنجیب عبدالقاهر سهروردی * (متوفی ٥٦٣) بود (مردوخ روحانی ، ج ١، ص ٥٢). تاریخ ولادت او در منابع ذکر نشده است . دربارة تاریخ وفات بدلیسی نظریات متفاوتی وجود دارد. شیروانی (ص ١١١ـ١١٢) وفاتش را در زمان حکومت مستنصر عبّاسی می داند، در حالی که خوانساری (ج ٢، ص ٧) تاریخ ٥٨٢ را ذکر می کند. بدلیسی در بدلیس به خاک سپرده شد (ابن کربلائی ، ج ٢، ص ٣٣٥).
یکی از منسوبان بدلیسی که نَسَب طریقت خود را به او می رساند حسام الدین علی (متوفی ٩٠٠)، عارف بدلیسی است که تفسیری عرفانی بر قرآن به نام جامع التنزیل و التأویل دارد (بدلیسی ، ص ٤٤٨؛
مردوخ روحانی ، ج ١، ص ١٣٥). به نوشتة جامی (ص ٤١٧ـ ٤١٨) یکی از مریدان برجستة بدلیسی ، ابوالجَنّاب احمدبن عمربن محمد خوفی ، ملقّب به نجم الدین کبری (٥٤٠ ـ ٦١٨)، بود که به همت شیخ عمار دروازه های فتوحات غیبی بر وی گشاده شد (ابن کربلائی ، ج ٢، ص ٣٣٥ـ٣٣٦). دربارة انتساب نجم الدین به بدلیسی ، مشهور است که نجم الدین از بدلیسی «خرقة تبرّک » گرفته است ، یعنی شیخ عمار «پیر صحبت » نجم الدین بوده و خرقة اصلی (ارادت ) را اسماعیل قصری (متوفی ٦٠٦) به نجم الدین بخشیده است . (همان ، ج ١، ص ٣٨٠، ج ٢، ص ٣٠٦؛
نجم الدین کبری ، ص ٢٣ـ٢٤؛
علاءالدولة سمنانی ، ص ٣١٤؛
شیروانی ، مقدمة بدرالدین ، ص ٤٥ـ٤٦). بنابراین ، گفتة معصومعلیشاه (ج ٢، ص ٣١١) دربارة ارتباط سلسلة کبرویّه با سهروردیه از طریق شیخ عمار بدلیسی بدون سند است .
به گفتة نوربخش قهستانی مؤلف سلسلة الاولیاء ، بدلیسی کتابهایی دربارة علوم اولیا، احوال و مکاشفات دارد (ص ٤٥). علاءالدوله سمنانی (متوفی ٧٣٦) نیز درباره یکی از رسایل بدلیسی می گوید: «جهت خلوتیان ذاکر» نوشته شده است (ص ٩٣). از بدلیسی دو اثر به زبان عربی به جا مانده است : بهجة الطائفة بالله العارفة ( =بهجة الطائفة العارفة بالله ) (نسخة برلین ، ٢٨٤٢)، در موضوعات مختلف عرفانی ؛
صَوْم القلب (نسخة برلین ، ٣١٣٣) در چگونگی تصفیة روح انسان (مایر ، ص ٢٠، ٢٩٧).
منابع :
(١) ابن کربلائی ، روضات الجنان و جنات الجنان ، چاپ جعفر سلطان القرائی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ ش ؛
شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ
(٢) افست تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٣) عبدالرحمن بن احمد جامی ، نفحات الانس من حضرات القدس ، چاپ مهدی توحیدی پور، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٦ ش ) ؛
(٤) محمد باقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ، ترجمه ، مقدمه ، اضافات بقلم محمد باقر ساعدی خراسانی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٦٠ ش ؛
(٥) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، ریاض السیاحه ، چاپ اصغر حامد ربانی ، مقدمة حسین بدرالدین ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٦١ ش ) ؛
(٦) احمدبن محمد علاءالدولة سمنانی ، مصنفات فارسی ، چاپ نجیب مایل هروی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٧) بابامردوخ روحانی ، تاریخ مشاهیر کرد ، ج ١، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٨) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقایق ، چاپ محمد جعفر محجوب ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٨ ) ؛
(٩) احمدبن عمر نجم الدین کبری ، فوائح الجمال و فواتح الجلال ، ترجمة محمد باقر ساعدی خراسانی ، چاپ حسین حیدرخانی مشتاقعلی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٠) محمدبن عبدالله نوربخش قهستانی ، سلسلة الاولیاء ، در جشن نامة هانری کربن ، زیر نظر حسین نصر، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١١) Fritz Meier, Die Fawa ¦ Ý ih ¤ al- G § ama ¦ l wa-Fawa ¦ tih ¤ al-G § ala ¦ l des Nag § mad-din al-Kubra ¦ , Wisbaden ١٩٥٧.
/ پروانه عروج نیا /