دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٤٤
بُرهانی نیشابوری ، عبدالملک ، از شاعران خراسان در قرن پنجم . امیر معزّی * ، شاعر شهیر، پسر اوست که به پدر فخر کرده و خود را جانشین و وارث مهارت و استادی او شمرده است . امیر معزّی را در آغاز شاعری «پسر برهانی » می نامیدند (نظامی عروضی ، ص ٦٦ـ ٦٨). برهانی در قطعه ای مشهور پسرش را به ملکشاه سلجوقی (حک : ٤٦٥ـ٤٨٥) سپرد و خود در آغاز دولت ملکشاه ، به سال ٤٦٥، در قزوین درگذشت . با توجه به بیتی از امیر معزّی که در آن عمر برهانی را ٥٦ سال دانسته است ، می توان سال تولد او را حدود ٤٠٩ تخمین زد (معین ، ص ٧ـ ٨(
برهانی ملک الشعرای دستگاه سلجوقیان ، و معاصر و مداح الب ارسلان (حک : ٤٥٥ـ٤٦٥) بود (جاجرمی ، مقدمة قزوینی ، ص کد؛ صفا، ج ٢، ص ٤٣٠). او سبک منوچهری را، در تتبع اشعار عرب و آوردن مضامین تازیِ بسیار در شعر فارسی ، دنبال کرد و امیر معزّی این شیوه را به کمال رساند (معین ، ص ١٦ـ١٧).
لامعی گرگانی * ، سوزنی سمرقندی * ، جمالی مهریجردی و عمعق بخارایی * همعصر او بودند (هدایت ، ج ٣، ص ١١٥٤). از جمله ممدوحان اوی اند: الب ارسلان که تخلّص برهانی احتمالاً مأخوذ از لقب او، برهان امیرالمؤمنین ، است ؛ ملکشاه ؛ کمال الدوله ابورضا فضل الله بن محمد زوزنی ، صاحب دیوان انشاء و اشراف که به احتمال قوی برهانی قصیدة «سلامٌعلی ' دارِ اُمّالکواعب » را در ستایش او سروده و آن یگانه قصیدة کاملی است که از او به جا مانده است ؛ و همچنین عدّه ای از امیران و وزیران (معین ، ص ٩ـ١١).
از برهانی جز یک قصیده ، که اشتباهاً به منوچهری نسبت داده شده است ، چند بیت از تشبیبِ قصیده ای در مونس الاحرار ، بیت معروفی در توصیة پسرش به ملکشاه ، و یک قصیده که در دیوانهای خطی و چاپی منوچهری به اشتباه وارد شده ، اثر و سرودة دیگری در دست نیست (همان ، ص ١٧ـ١٨).
منابع :
(١) محمدبن بدرالدین جاجرمی ، مونس الاحرار فی دقائق الاشعار ، با مقدمة محمد قزوینی ، چاپ میرصالح طبیبی ، ج ١،تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٢،تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) محمد معین ، « برهانی و قصیدة او »، نشریة دانشکده ادبیات تبریز ، سال ١، ش ١ (١٣٢٧ ش )؛
احمدبن عمر
(٤) نظامی ، چهار مقاله ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٥) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ ش .
/ میرجلال الدین کزّازی /