بیدل شیرازی ، سیدمیرزا محمدرحیم شاعر و طبیب و ندیم فتحعلی شاه و محمدشاه قاجار. تذکره نویسانِ زمان وی نام او را محمدرحیم ذکر کرده اند (فاضل خان گروسی ، ص ٧٨؛ بهمن میرزا قاجار، ص ٤٥٢؛ هلاکوقاجار، ص ٢٨) اما در تذکره های بعدی به صورت رحیم ضبط شده است (دیوان بیگی ، ج ١، ص ٢٨٨؛ فسائی ، ج ٢، ص ١٠٩٨، ١١٥٩؛ فرصت شیرازی ، ص ٥٢٦). نیاکانش از سادات موسوی اصفهان و در اصل از جهرم فارس و از خاندان میرزا رحیم حکیم باشی بودند که در دورة صفویه به اصفهان رفتند. آنان در خدمت پادشاهان صفوی به طبابت اشتغال داشتند (فاضل خان گروسی ، همانجا؛ بسمل شیرازی ، ص ٥٣٢؛ محمودمیرزا قاجار، ج ٢، ص ٥٠٥؛ مفتون دنبلی ، ص ٦٧؛ فسائی ، ج ٢، ص ١٠٩٨). فرصت الدولة شیرازی (ص ٥٢٦)، شاه صفی (حک : ١٠٣٨ـ١٠٥٢) را نیای بیدل دانسته است که شاید به دلیل قرابت نیاکان بیدل با صفویه باشد. پدرش میرزا سیدمحمدطبیب بود که به فرمان کریم خان زند از اصفهان به شیراز رفت و سید محمدرحیم در شیراز زاده شد (فاضل خان گروسی ؛ بسمل شیرازی ؛ محمود میرزا قاجار؛ دیوان بیگی ، همانجاها؛ هدایت ، ج ٢، بخش ١، ص ١٨٣). پدرش در تهران در دربار فتحعلی شاه (حک : ١٢١١ـ ١٢٥٠) طبابت می کرد، اما بعد از مدتی به شیراز بازگشت و در همانجا درگذشت (بسمل شیرازی ، ص ٥٣٣). سیدمحمدرحیم طب را نزد میرزاحسن علی طبیب فراگرفت و خط نستعلیق را نیکو می نوشت . گذشته از اینها شاعر بود و در اشعارش بیدل تخلص می کرد (فاضل خان گروسی ؛ بسمل شیرازی ؛ فسائی ، همانجاها، مفتون دنبلی ، ص ٦٨). در آغاز دوران فتحعلی شاه از شیراز به تهران سفر کرد و، همچون پدر، طبیب دربار شد و به منصب حکیم باشی نایل آمد و بتدریج از ندیمان خاص شاه شد (فاضل خان گروسی ؛ بسمل شیرازی ، همانجاها). او طبیب خاص فخرجهان ، دختر فتحعلی شاه و ملقب به فخرالدوله ، بود و بدین جهت به فخرالدوله شهرت یافت (دیوان بیگی ، ج ١، ص ٢٨٩؛ فسائی ، همانجا). مدتی نیز در خدمت شجاع السلطنه (متوفی ١٢٧٠) و میرزافریدون فرمانفرما (متوفی ١٢٧٢) بود (هلاکو قاجار؛ هدایت ، همانجاها). عبدالوهاب نشاطِ اصفهانی * (متوفی ١٢٤٤)، ملقب به معتمدالدوله ، منشی الممالک دربار فتحعلی شاه ، با او خویشاوندی داشت و به این سبب بیدل گاه در غیبت او جانشین وی می شد و ازینرو به منشی الممالک نیز ملقب گردید (مفتون دنبلی ؛ فسائی ، همانجاها). وی در دوران حکومت محمدشاه ، ظاهراً در ١٢٥٧، هنگامی که از سفر حج بازمی گشت ، در قم بیمارشد و همانجا درگذشت (دیوان بیگی ؛ هدایت ، همانجاها).

بیدل در عصری می زیست که به دورة بازگشت ادبی * مشهور است . تذکره نویسان معاصرش شعر او را ستوده و در پیروی از شیوة غزلسرایی سعدی بی همتا دانسته اند (فاضل خان گروسی ؛ محمود میرزا قاجار؛ مفتون دنبلی ؛ هلاکوقاجار، همانجاها). دربارة تعداد اشعارش اتفاق نظر وجود ندارد ( رجوع کنید به محمودمیرزا قاجار، ج ٢، ص ٥٠٦؛ مفتون دنبلی ؛ دیوان بیگی ، همانجاها). ظاهراً تاکنون دیوان این شاعر به طبع نرسیده و نسخه های خطی دیوان او نیز بسیار کمیاب است . نسخه ای به شمارة ٢٣٨٨، شامل قصاید او، در دوبخش ، در کتابخانة مجلس شورای اسلامی محفوظ است . بخش نخست آن مدحیات است و از جمله شامل منقبت حضرت محمدصلی الله علیه وآله وسلم (بیدل شیرازی ، ص ٢٦ـ٣١)، علی علیه السلام (ص ١ـ٦)، حضرت مهدی علیه السلام (ص ٢٠ـ٢٥)، و مدح فتحعلی شاه که بیدل در ضمن آن از مشقّت احوال خود گلایه کرده است (ص ٢٦ـ٤١)، و نیز مدح محمدشاه (ص ١٦ـ٢٠) و برخی از امیران و شاهزادگان قاجار؛ بخش دوم شامل مرثیه هایی است در رحلت پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام و ذکر مصیبت کربلا و اسارت خانوادة امام حسین علیه السلام که ظاهراً در این مرثیه ها بیش و کم به ترکیب بندمشهور محتشمِ کاشانی * نظر داشته است .

حاجی میرزا باقر، صاحب چندین تألیف و تصنیف در علوم دینی ، و حاجی آقا ملاباشی ، از زاهدان آن دوران ، از برادران او بودند (دیوان بیگی ، ج ١، ص ٢٨٨).

منابع :
(١) علی اکبربن آقاعلی بسمل شیرازی ، تذکرة دلگشا ، چاپ منصور رستگار فسائی ، شیراز ١٣٧١ ش ؛
(٢) بهمن میرزا قاجار، تذکرة محمد شاهی ، نسخة خطی کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٩٠٣؛
(٣) محمدرحیم بن محمد بیدل شیرازی ، دیوان بیدل شیرازی ، نسخة خطی کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٢٣٨٨؛
(٤) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ١١٣٦٦ ش ؛
(٥) محمد فاضل خان گروسی ، تذکرة انجمن خاقان ، نسخة خطی کتابخانة ملی ایران ، ش ١٢١٥٣؛
(٦) محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازی ، آثارالعجم : در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس ، چاپ سنگی بمبئی ١٣١٤، چاپ علی دهباشی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٧) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨) محمودمیرزا قاجار، سفینة المحمود ، ج ٢، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٦ ش ؛
(٩) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تذکرة نگارستان دارا ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٢ ش ؛
(١٠) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛
(١١) هلاکو قاجار، مصطبة خراب ، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٤ ش .

/ مهران افشاری /