خرداد ، خرداد، نام يكى از امشاسپندان، نام ششمين روز ماه و سومين ماه سال در گاه‌شماريهاى زردشتى ايران و نام سومين ماه سال در گاه‌شمارى هجرى شمسى.

واژگان. واژه خرداد از صورت اوستايى haur vatat(بارتولومه، ستون ١٧٩١ـ١٧٩٢) و از دو جزء haurva به معنى تام و كامل و بى‌عيب و data به معنى قانون (پورداود، بخش ١، ص ٧٥)، كاربردى ديرينه در متون ايران پيش از اسلام دارد. اين واژه، به صورتهاى صرفى گوناگون، در اوستا (رجوع کنید به بارتولومه، همانجا) و متون ايرانى ميانه (اعم از فارسى ميانه، پهلوى و سغدى؛ رجوع کنید به نيبرگ، بخش ٢، ص ٩٧؛ هُرن، ص ٦٧؛ مكنزى، ص ٨٩؛ قريب، ص ٥٨) ديده مى‌شود. اين واژه در متون سغدى و مانوى به صورت rt t(رجوع کنید به گرشويچ، ص ١١، پانويس ٨٦؛ هنينگ، ص ٦٣٤؛ قريب، همانجا)، با اندك تغييرى در متون كتابى پهلوى به صورت hwrdt (رجوع کنید به مكنزى، همانجا) و در متون كتيبه‌اى پهلوى به‌صورت hwld(t)/hwrd(t)(رجوع کنید به ژينيو، ص ٢٤؛ وبر، ج٣، ص ٨٣؛ عريان، ص ٢٢٥) و در سفال‌نوشته‌هاى نَسا به صورت hrwtt (رجوع کنید به دياكونوف و ليف‌شيتس، ص ١٦٥، ١٦٧) به‌كار رفته است. در متون دوره اسلامى اين نام به صورتهاى خرداد (رجوع کنید به ابوريحان بيرونى، ١٣٦٢ش، ص ٢٣٠)، خرداذ (همو، ١٩٢٣، ص ٤٢، ٧٠؛ مقدسى، ص ٤٤٠؛ ياقوت حموى، ج ١، ص ٦٧٨) و خرذاذ (فيروزآبادى؛ زَبيدى، ذيل «قنطرة») آمده است. ابوريحان بيرونى، علاوه بر صورتهاى مذكور، نام ماه خرداد را به صورت هروداد (رجوع کنید به ١٩٢٣، ص ٧٠، به نقل از اهالى خوارزم) و ردد (همان، ص ٤٦، به نقل از اهالى سغد) نيز ضبط كرده است (قس صورت سغدى واژه). در گويش طبرى نام اين ماه به صورت هَرَماه (رجوع کنید به كيا، ص ٢١٦ـ٢١٧) ضبط شده است كه تصحيفى از شكل خرداد به شمار مى‌آيد.

خرداد در مقام يكى از امشاسپندان وظايف خاصى برعهده داشته است. خرداد، ششمين امشاسپند از ميان هفت امشاسپند و همكارِ تير و باد و فروردين، و فرشته‌موكل‌بر آبهاست (رجوع کنید به بندهش، ص ٤٩). به‌نوشته بيرونى (١٩٢٣، ص ٢٢٠)، خرداد عهده‌دار تربيت خلق‌وموكل بر درختان و گياهان و رفع آلودگى از آبهاست. بنابر بندهش (ص ١١٥ـ١١٦)، خرداد سَروَرِ سالها و ماهها و روزهاست. در متن پهلوى ديگرى، به‌نام سى‌روزه، نيز به سرورى خرداد بر روزهاى سال اشاره شده است (رجوع کنید به پژوهش در متن پهلوى سى روزه كوچك و سى روزه بزرگ، ص ٣٦). يكى از يشتهاى كوچك اوستا متعلق‌به خرداد امشاسپند است كه در آن به ستايش خرداد اشاراتى شده است (رجوع کنید به اوستا، خرداد يشت، بند ١ـ١١) از ميان موجودات اهريمنى (= ديوان)، ديو «تَريز» متضاد خرداد است (رجوع کنید به بندهش، ص٥٥، ١٤٨، نيز رجوع کنید به ص٨٨؛ اوستا، ج١، توضيحات پورداود،ص٩٦؛ براى‌آگاهى بيشتردرباره موقعيت خرداد به‌عنوان يكى از امشاسپندان رجوع کنید به د. ايرانيكا، ذيل مادّه). در تعدادى از متون پهلوى نام خرداد به صورت جفت در كنار ديگر امشاسپند، امرداد، ذكر شده‌است (از جمله رجوع کنید به بندهش، ص١٤٨؛ اوستا، ج ١، همان توضيحات، ص ٩٥). شباهت واژگانى جفت خرداد و مرداد با نام جفت اسطوره‌اىِ بابِلى، هاروت و ماروت*، باعث شده است تا درباره يكى بودن اين دو جفت يا تحت تأثير قرار گرفتن آنها از يكديگر بحثهايى مطرح شود؛ اما به نظر مى‌رسد يافتن منشأ مشترك ديگرى براى اين دو مفهوم، جز شباهت واژگانى، دشوار است (براى شباهتهاى هاروت و ماروت با جفت خرداد و مرداد رجوع کنید به د. ايرانيكا، ذيل «هاروت و ماروت»).

خرداد يكى از روزهاى ماه در گاه‌شماريهاى رايج در ايران در دوران اشكانى و ساسانى بوده است. هم به ششمين روز هر ماه و هم به سومين ماه هر سال خرداد اطلاق مى‌شده است (رجوع کنید به تقويم*، بخش ٤، الف : ٣ و ٤). مهم‌ترين وقايع مذهبى زردشتى در روز خرداد از ماه فروردين (ششمين روز از ماه فروردين) كه نوروز بزرگ يا نوروز كبير ناميده مى‌شود (رجوع کنید به بيرونى، ١٣٦٢ش، ص٢٥٣؛ همو، ١٩٢٣، ص٢١٧؛ گرديزى، ص ٢٣٨؛ شهمردان‌بن ابى‌الخير، ص ٣٦)، رخ داده يا رخ خواهد داد. از جمله اين كه در اين روز، جهان و نخستين انسان (كيومرث) آفريده شد و در همين روز بود كه زردشت به پيامبرى مبعوث گرديد و اين پيش‌بينى كه همه رخدادهاى مربوط به رستاخيز در دين زردشتى، در همين روز اتفاق مى‌افتد (رجوع کنید به متون پهلوى، ص ١٤١ـ١٤٥).

در ميان نوشته‌هاى دوران اسلامى نيز ابوريحان بيرونى (١٩٢٣، همانجا) به مواردى از رخدادهاى مربوط به روز خرداد از ماه فروردين اشاره كرده است. ايرانيان باستان چون بر آن بودند كه در اين روز براى ساكنان روى زمين سعادت تقسيم مى‌شود، اين روز را روز اميد (يوم‌الرجاء) نيز مى‌ناميدند (همانجا). ابوريحان بيرونى (١٩٢٣، ص ٢٢٠) و قزوينى (ص٨٠) از جشنى به نام نيلوفر ياد كرده‌اند كه در روز خرداد از ماه تير برگزار مى‌شده است.

از نام خرداد به عنوان سومين ماه سال، علاوه بر گاه‌شماريهاى رايج در ايرانِ دوره اشكانى و ساسانى، در منطقه كاپادوكيا* نيز استفاده مى‌شده است (رجوع کنید به بنفاى و اشترن، ص ٩٢ـ٩٤). در دوره‌اى طولانى در ايران پيش از اسلام، رواج دوگونه گاه‌شمارى خورشيدى (رجوع کنید به تقويم*، بخش ٤، الف: ٤) باعث شده است تا در اين‌گونه گاه‌شماريها موقعيت ماههاى سال نسبت به يكديگر، در طول زمان تغيير كند. بر اين اساس، ماه خرداد در گاه‌شمارى وهيژكى كه در قرن چهارم پيش از ميلاد مقارن همين ماه در گاه‌شمارى عرفى بود، در قرن پنجم ميلادى مقارن ماه بهمن در گاه‌شمارى عرفى (بدون كبيسه) شد (رجوع کنید به عبداللهى، ص ٢٣٠ـ٢٣٤، ٣٥٨ـ٣٥٩).

در ايران پس از اسلام با استفاده از روشِ اعمالِ كبيسه به وسيله منجمان عهد ملكشاه سلجوقى، ماه خرداد به عنوان سومين ماه فصل بهار و مقارن برج جوزا قرار گرفت و تثبيت شد (رجوع کنید به نصيرالدين طوسى، گ ١٥ر؛ بيرجندى، گ ٢٣ر). در احكام نجوم دوره اسلامى، ماه خرداد (جوزا) از ماههاى گرم و تر و بادى معرفى شده است (رجوع کنید به ابوريحان بيرونى، ١٣٦٢ش، ص ٣١٧، ٤١٤). بر همين اساس، در شعر فارسى نيز همواره از ماه خرداد به عنوان ماه گرم ياد شده است (رجوع کنید به امير معزى، ص ١٦٧، بيت ٣٩٢٣) كه در آن درختان به شكوفه مى‌نشينند (مسعود سعد سلمان، ص ١١٣، بيت ٩، ص ٦٥٥، بيت ١؛ خاقانى، ص ٣٤٨، بيت ١). براساس آنچه در پاره‌اى احاديث شيعى ذكر شده، از نظر اختيارات روزها، وجوه چندى براى روز خرداد در نظر گرفته شده‌است. از جمله مناسب بودن اين روز براى تزويج و صيد و طلب روزى (رجوع کنید به مجلسى، ج ٥٦، ص ٦٠ـ ٦١؛ نيز رجوع کنید به سليم، ص ٢٦٠ـ٢٦١).

در ايران پيش از اسلام، در روز ششمِ خردادماه جشنى مى‌گرفتند كه خردادگان ناميده مى‌شد (رجوع کنید به گرديزى، ص ٢٣٨؛ قس تقى‌زاده، ص ١٩١: خرداد جشن، به نقل از كوشيارگيلى). از اين جشن آگاهيهاى اندكى باقى‌مانده است. ابوريحان بيرونى (١٣٧٣ـ١٣٧٥، ج ١، ص ٢٥٩؛ همو، ١٩٢٣، همانجا) اشارات كوتاهى به اين جشن كرده كه كمابيش گرديزى (ص ٢٣٩) آنها را تكرار نموده است. در ماه خرداد جشنهاى ديگرى نيز برگزار مى‌شد، از جمله عيدالرياحين (رجوع کنید به تقى‌زاده، همانجا). به‌نوشته قزوينى (همانجا)، روز سى‌ام خرداد ماه جشن آبريزگان يا عيدالاغتسال بود؛ اما ابوريحان بيرونى (١٣٧٣ـ١٣٧٥، همانجا) عيد اغتسال را روز سيزدهم تيرماه دانسته است (نيز رجوع کنید به گرديزى، ص ٢٣٨). بر اين اساس، نوشته قزوينى (همانجا) مبنى بر قرار گرفتن آبريزگان در ماه خرداد، صحيح به نظر نمى‌رسد.

منابع :
(١) ابوريحان بيرونى، الآثار الباقية عن‌القرون الخالية، چاپ ادوارد زاخاو، لايپزيگ ١٩٢٣؛
(٢) همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلال‌الدين همائى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٣) همو، كتاب القانون المسعودى، حيدرآباد، دكن ١٣٧٣ـ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(٤) محمدبن عبدالملك اميرمعزى، ديوان، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ١٣١٨ش؛
(٥) اوستا، يشت‌ها، گزارش پورداود، چاپ بهرام فره‌وشى، تهران ١٣٥٦ش، بندهش، ]گردآورى[ فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، ١٣٦٩ش، عبدالعلى‌بن محمد بيرجندى، شرح زيج جديد سلطانى، نسخه خطى كتابخانه ديوان هند، ش ٢٢٣٧؛
(٦) پژوهش در متن پهلوى سى روزه كوچك و سى روزه بزرگ، ترجمه آذرميدخت دهدشتى، ]تهران[: فروهر، ١٣٦٣ش؛
(٧) ابراهيم پورداود، فرهنگ ايران باستان، بخش ١، تهران ١٣٥٦ش؛
(٨) حسن تقى‌زاده، گاهشمارى در ايران قديم، تهران ١٣١٦ش؛
(٩) بديل‌بن على خاقانى، ديوان، چاپ ضياءالدين سجادى، تهران ١٣٦٨ش؛
(١٠) محمدبن محمد زَبيدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ج ١٣، چاپ حسين نصار، كويت ١٣٩٤/ ١٩٧٤؛
(١١) عبدالامير سليم، «تطبيق روزهاى ماه در فرهنگ ايرانى و احاديث اسلامى، يا، سى روزه در حديث شيعه»، نشريه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه آذرابادگان، ش ١١١ (پاييز ١٣٥٣)؛
(١٢) شهمردان‌بن ابى‌الخير، روضة‌المنجمين، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه ملك، با مقدمه و فهرست‌ها و اصطلاحات نجومى از جليل اخوان زنجانى، تهران ١٣٦٨ش؛
(١٣) رضا عبداللهى، تاريخ تاريخ در ايران، تهران ١٣٦٦ش؛
(١٤) سعيد عريان، راهنماى كتيبه‌هاى ايرانى ميانه: پهلوى ـ پارتى، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٥) محمدبن يعقوب فيروزآبادى، القاموس المحيط، چاپ يوسف الشيخ محمد بقاعى، بيروت ٢٠٠٥؛
(١٦) بدرالزمان قريب، فرهنگ سغدى: سغدى، فارسى، انگليسى، تهران ١٣٧٤ش؛
(١٧) زكريابن محمد قزوينى، عجائب‌المخلوقات و غرائب الموجودات، بيروت: دارالشرق العربى، [.بى‌تا]؛
(١٨) محمدصادق كيا، واژه‌نامه طبرى، تهران ١٣٢٧ش؛
(١٩) عبدالحى‌بن ضحاك گرديزى، زين‌الاخبار، چاپ عبدالحى حبيبى، چاپ افست تهران ١٣٤٧ش؛
(٢٠) متون پهلوى، (ترجمه، آوانوشت)، گردآورى جاماسب ـ آسانا، گزارش سعيد عريان، تهران: كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ١٣٧١ش؛
(٢١) مجلسى؛
(٢٢) مسعود سعد سلمان، ديوان، چاپ غلامرضا رشيدياسمى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٢٣) مقدسى؛
(٢٤) ديويد نيل مكنزى، فرهنگ كوچك زبان پهلوى، ترجمه مهشيد ميرفخرايى، تهران ١٣٧٣ش؛
(٢٥) محمدبن محمد نصيرالدين طوسى، زيج ايلخانى، نسخه خطى كتابخانه دانشگاه كيمبريج، ش Browne ٠.٢(٧)، نسخه عكسى كتابخانه بنياد دايرة‌المعارف اسلامى؛
(٢٦) ياقوت حموى؛
(٢٧) Christian Bartholomae, Altiranisches Worterbuch, Strasbourg ١٩٠٤, repr. Berlin, ١٩٦١.
(٢٨) Theodor Benfey and Moriz A.Stern, Ueber die Monatsnamen einiger alter Volker insbesondere der Perser, Cappadocier, Juden und Syrer, Berlin ١٨٣٦.
(٢٩) I.M. Diakonoff and V. A. Livshits, Parthian economic documents form Nisa, in Corpus inscriptionum Iranicarum, part ٢: Inscriptions of the Seleucid and Parthian periods and of eastern Iran and Central Asia, vol.٢: Parthian, ed. D. N. Mackenzie, London ٢٠٠١.
(٣٠) EIr. s.vv. "Harut and Marut" (by A. Shapur Shahbazi), "Hordad" (by Antonio Panaino).
(٣١) Ilya Gershevitch, A grammar of Manichean Sogdian, Oxford ١٩٥٤.
(٣٢) Philippe Gignoux, Glossaire des inscriptions Pehlevies et Parthes, London ١٩٧٢.
(٣٣) W. B. Henning, "Zum soghdischen Kalender", Orientalia (١٩٣٩), repr, in Acta Iranica, ١٤, Tehran and Liege ١٩٧٧.
(٣٤) Paul Horn, "Neupersische Schriftsprache", in Grundriss der iranischen philologie, ed. Wilhelm Geiger and Ernst Kuhn, vol.١, Strassburg ١٩٠١.
(٣٥) Henrik Samuel Nyberg, A manual of Pahlavi, Wiesbaden ١٩٦٤-١٩٧٤.
(٣٦) D. Weber, Ostraca, Papyri und Pergamente, vol.٣, London ١٩٩٢.
/ فريد قاسملو /