تَبَّت (تُبَّت / تِبَّت / تِبَت ) ، سرزمینی در آسیای مرکزی (برای تلفظهای مختلف رجوع کنید به یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ همچنین اظهارنظر مینورسکی در حواشی حدودالعالم ، ص ٩٦ـ ١٠٥، و نیز در چاپ و ترجمة اثر مروزی رجوع کنید به ادامة مقاله ). ریشة واژة تبـّت را اخیراً بازن و همیلتون در تحقیق مفصّل و عالمانة > «ریشة نام تبت » < ، در نشریة > مطالعات تبت شناسی و آیین بودا در وین < ، که در > ترکها، واژه ها، آدمها < نوشتة بازن هم آمده است ، بررسی کرده اند. ایشان معتقدند که شکلهای فارسی ـ عربی ، و ازینرو، شکلهای غربی این نام را در قدیمترین نامِ چینی این سرزمین ، یعنی تئو ـ فان ، به جای توپن مفروض (آغاز سدة هفتم میلادی )، همچنین در توپوت ــ که شکلِ ترکی اورخون (نیمة اول سدة دوم / اواسط سدة هشتم ) است ــ و در توپت مفروض سغدی و ایرانی میانه (سدة سوم / نهم ) می توان پیدا کرد. همة اینها به واژة تُپه یا تُپو ی ترکی قدیم به معنای «بلندی » بازمی گردد که با پسوند جمعِ ت در ترکی ـ مغولی به معنای «بلندیها، سرزمینهای بلند» است و معادل مفهوم امروزی «بام دنیا» است . چینیها و ترکها این جاینام را احتمالاً از قوم تئویو ـ هوئن آلتایی گرفته اند که در منطقة کوکونور ـ تسایدام ، یعنی شمال تبّت ، زندگی می کردند تا اینکه در سال ١٢/ ٦٣٣ از تبّتیها شکست خوردند و به سمت شمال رانده شدند.

تاریخ و جغرافیای تبّت در منابع قدیمی اسلامی . نخستین اطلاعات در بارة تبّت ، در منابع قدیم جغرافیایی و تاریخی اسلامی ، علی الاصول از آسیای مرکزی و از طریق ترکهای ساکن در سرزمین مغولی همسایة تبّت در شمال ، به دست آمده است . نام این سرزمین در کتیبة بیلْگه قاغان در اورخون، به صورت توپوت آمده است . با توجه به دوری تبّت از سرزمینهای مرکزی جهان اسلام ، تعجبی ندارد که در اطلاعات مسلمانان از تبّت ، نکاتی دور از واقع و افسانه وار وجود داشته باشد. شباهت ظاهری ت ب ت با تُبـّع * سبب شده است که داستانهایی در باب اصل یمنی پادشاهان تبّت و مستعمرة اعراب حمیری قبل از اسلام در آنجا، پدید آید (قس طبری ، ج ١، ص ٥٦٦ ـ ٥٦٧؛
گردیزی ، ص ٢٦٣). در حکایتی که نخستین بار ابن خرداذبه (ص ١٧٠) آورده و در بسیاری از منابع بعدی تکرار شده ، تأکید شده است که مردم تبّت زندگی بسیار شادمانه ای دارند و هر بیگانه ای به آنجا می رود یکباره سرشار از خنده و خوشی می شود.

هم زمان با فتوحات اسلامی در آسیای مرکزی (سده های اول و دوم )، پادشاهی تبّت اغلب با چین در جنگ بود و در اواخر سدة اول «چهار پادگان » در حوضة تاریم چین را تسخیر کرد. در کتابهای تاریخ چینیان غالباً تبّتیها و اعراب متحدانی در برابر فرمانروایی چین ، احتمالاً در کاشغر * و محل سین کیانگِ امروزی ، تلقی شده اند (رجوع کنید به شاوان ، ص ٢٩١؛
گروسه ، ص ١٥٠ـ١٥١، ١٥٥، ١٦٤، ترجمة انگلیسی ، ص ١٠٣، ١٠٧، ١١٤ـ ١١٥). مورخان قدیم مسلمان از حضور گاه به گاه تبّتیها در ماوراءالنهر در دورة فتوحات مسلمانان سخن گفته اند. به گفتة طبری (ج ٦، ص ٣٩٨، ٤٠٤)، موسی بن عبداللّه بن خازم در زمان فرمانروایی تِرمِذ در دورة خلافت عبدالملک (٦٥ـ٨٦) با حملة هیاطله * (هپتالیان ) و ترکها و تبّتیها مواجه شد. در تاریخ یعقوبی (ج ٢، ص ٣٠٢) و همچنین در البلدان (ص ٣٠١) آمده است که در دورة حکومت عمربن عبدالعزیز (٩٩ـ١٠١) سفیری از تبّت به حضور حاکم خراسان ، جرّاح بن عبداللّه ، رسید که خواستار اعزام مبلّغانی برای آموزش اسلام در آنجا بود. در تاریخ یعقوبی (ج ٢، ص ٣٩٧ـ ٣٩٨) پادشاه تبّت ( در متن به صورت حهورن آمده است ) از فرمانروایانی خوانده شده است که به اطاعت مهدی عباسی (حک : ١٥٨ـ ١٦٩) درآمده بودند. در جای دیگری از این متن (ج ٢، ص ٤٥٢) گفته شده که پادشاه تبّت هنگام خلافت مأمون (١٩٨ـ ٢١٨) اسلام پذیرفته و به نشانة نودینی خود بت زرینی را بر تختی گذاشته و به خراسان فرستاده است ، اما در اثر طبری (ج ٨ ، ص ٤٠٣ـ٤٠٤) «خاقان صاحب التبت » یکی از دشمنان مأمون معرفی شده که وی ناگزیر بوده است پیش از حمله به امین با او سازش کند (رجوع کنید به دانلپ ، ص ٣٠١ـ ٣١٨).

از همة این اظهارات گوناگون برمی آید که عموماً منظور اعراب آن دوره از تبّت ، منطقه ای در جنوب کوههای قراقُروم میان گلگت * و لَداخ * در کنار سرچشمه های رود سند، یعنی بَلتستان * ، بود که اغلب «تبّت خُرد» و «بلور» (همان «پولو» ی منابع چینی مثل هیوئن تسانگ / هسیوآن دزانگ )، خوانده می شد (مارکوپولو نیز از بلور عبور کرده است رجوع کنید به پولو، ج ١، ص ١٧٢، ١٧٨ـ١٧٩ و نقشه ). راههای صعب العبوری هم برای دسترسی به جنوب منطقه از کاشغر و خُتَن * (از جمله مسیر بزرگراه کنونی قراقروم ) و نیز به مشرق منطقه از بدخشان از طریق وَخان * از میان پامیر بود که جغرافیدانان مسلمان به همة آنها اشاره کرده اند. شرح راه بدخشان در حدودالعالم (ص ٤٤) و زین الاخبار گردیزی (ص ٢٦٤ـ ٢٦٥) و آثارالباقیة ابوریحان بیرونی (ص ٢٧١) و مروزی (ص ٢٧ـ ٢٨، حواشی ، ص ٨٩ ـ ٩٠)، تماماً به یک منبع مشترک برمی گردد که احتمالاً جیهانی ، وزیر سامانیان ، است . باب التُبَّـتَین (دروازة دو تبّت ؛
احتمالاً تبّت خُرد و تبّت اصلی ) میان بدخشان و جیحون علیا یا پنج رود قرار داشت ، با پاسگاهی که در آن اهالی تبّت برای واردات کالا معادل ٥ر٢% عوارض گمرکی می گرفتند. همچنین به خطر بیماری کوهستان ، هنگام عبور از گذرگاههای مرتفع اشاره شده است . به نوشتة ابوریحان بیرونی (همانجا) تبّتیها به آن «جَبَل السَّم » می گفتند. در روستایی به نام سَمَرقَنداق (احتمالاً به معنای «سمرقند کوچک »، ( سمرقندک ) ) در منتهی الیه ماوراءالنهر، هندیها و تبّتیها و وخیها/ وخانیها و مسلمانان زندگی می کردند ( حدودالعالم ، ص ٥٠؛
مینورسکی حدس می زند که این روستا در منطقة سرحد جدید وخان ، در معابر گلگت و مناطق مجاور آن قرار دارد رجوع کنید به حواشی ، ص ١٩٣).

این راهها برای وارد کردن مشک گرانبها و ممتاز تبّت ــ که آهوی مشک در آن پرورش می یافت ــ به جهان اسلام اهمیت بسیار داشت . این مشک در تمامی گزارشهای مسلمانان از تبّت ذکر شده است (قس مسعودی ، ج ١، ص ١٨٩؛
ثعالبی ، ص ٢٧٦؛
مروزی ، ص ٢٨ـ٢٩، حواشی ، ص ٩١ـ٩٢).

محصول مشهور دیگر تبّت ، قطعه های طلا بود که در افسانه هایی که سینه به سینه نقل شده ، آمده است که موران

از آنها محافظت می کردند. این داستان را هرودوت نقل کرده و در مهابهاراتا نیز آمده است . توماشک حدس می زند که ایسدن های استپ اوراسیا در دورة پیش از مسیحیت ، طلای معروف صادراتی خود را از منطقة پامیر و شمال تبّت به دست می آورده اند (ص ٧٥٢ـ٧٥٣؛
قس هرمان ، ستون ٢٢٣٥ـ ٢٢٤٦).

پس از دورة اولیة مراوده های گاه به گاهِ اعراب و تبّتیها در ماوراءالنهر و کناره های شرقی آن ، مسلمانان اطلاعات دقیقی در بارة تبّت کسب کردند. آنان بدرستی محل تبّت را میان چین و هند و سرزمین ترکها تشخیص دادند و دریافتند که تبّت پادشاه و زبانی خاص دارد. ( به نوشتة مسعودی در نیمة اول قرن چهارم ، تبّت مملکتی است از چین که بیشتر مردم آن از قبیلة حمیری اند و به سبب اعتبار و ثبات حمیریها در آنجا «ثبت » نیز نامیده می شد. در تبّت ، هوا و دشت و کوهستان خاصیت شگفت انگیز دارد و عجایب انواع میوه ها و گلها و چمنها و رودهای آن بی شمار است . این سرزمین مجاور چین ، هند، خراسان و صحراهای ترک است و شهرها و آبادیهای آن محکم است . در تبّت بعضی از اعقاب تُبّعان به سر می برند که در گذشته ، به پیروی از اهل یمن ، پادشاهان خویش را تبّع و بعدها خاقان می نامیدند (ج ١، ص ١٨٦ـ١٨٩). ) در حدودالعالم (ص ٣٢) آمده است که لهاسا بتکده های گوناگون و نیز مسجدی داشت که عبادتگاه مسلمانانِ اندک آنجا بود؛
این نخستین اشاره به پایتخت تبّت در منابع اسلامی است . دیگر نامهای ذکر شده را می توان بر مناطق کوکو نور ـ تسایدام در شمال تبّت منطبق دانست ، اما ذکر منطقة زاب بر کرانة رود عظیمی که مرز شرقی تبّت را تشکیل می دهد، نشانة آگاهی اندک در باب مرزهای تبّت با ایالت سچوان و حوضة یانگ تسة علیا است .

نام فعلی تبّت به شکلی که ویلیامِ روبروکی و مارکوپولو (ج ٢، ص ٤١) ثبت کرده اند،یعنی تِبِت ، احتمالاً مستقل از مسلمانان و از طریق مسافران اروپایی که در سدة هفتم / سیزدهم از اوراسیا به مغولستان رفتند، وارد اروپای مسیحی شده ، هر چند که در اواخر سدة هشتم / دوازدهم بنیامین تودلایی ، که هرگز در شرق دورتر از بغداد نرفت ، نام آن را توبّت ذکر کرده است (ص ٥٩).

در جامع التواریخ رشیدالدین فضل اللّه اشاراتی به تبّت هست . تبّت تا سدة اول به آیین بودا گرایش نداشت ، اما از

دورة مغول به بعد مرکز مهمی برای اشاعة اعتقادات بودایی شد و رشیدالدین فضل اللّه (ج ٢، ص ٩٣٠) بصراحت می گوید که راهبان بودایی تبّت («بَخشی »ها) اعتبار بسیاری داشتند (قس برتشنایدر ، ج ٢، ص ٢٤ـ ٢٥).

هنگامی که مسلمانان به شمال هند هجوم بردند و در اواخر سدة ششم در سراسر دشت گنگ تا بنگال و آسام نفوذ کردند، امکان آن را داشتند که به تبّت اصلی حمله کنند، اما این سرزمین چندان جلب توجه نمی کرد. محمد بختیار خَلْجی (متوفی ٦٠٢)، فرمانروای غوریان ، از پایگاه خود در بنگال ــ که تازه فتح شده بود ــ به جنگ با بهوتان و تبّت از آسام رفت ، اما پیشرفتی نکرد و ناگزیر به بنگال بازگشت (رجوع کنید به منهاج سراج ، ج ١، ص ٤٢٦ـ٤٣٢). پس از استقرار اسلام در کشمیر، یعنی در اواسط سدة هشتم ، به تبّت خرد هجومهایی برده شد. در اواخر سدة نهم حکام مسلمان به تبّت ، بویژه تبّت خرد، حمله کردند. در این زمان همة سرزمینهای بلور و تبّت میان بدخشان و کشمیر به انقیاد میر وَلی درآمد. او سردارِ ابوبکر، فرمانروای کاشغر از خاندان دوغلات ، بود (دوغلات ، ص ١٦٠ـ١٦١، ٢٠٢). در ٩٢٠ ابوبکر مغلوب سعیدخان شد و استحکامات تبّت ، واقع در لداخ ــ که ساکنانش آن را ترک گفته بودند ــ به همراه خزاین آن به تصرف تبّتیها درآمد. در دورة فرمانروایی سعیدخان (٩٢٠ـ ٩٣٩)، نخست در ٩٢٣ میر مزید و در ٩٣٨ خود سعیدخان به یاری حیدرمیرزا دوغلات * ، به تبّت و لداخ و سرزمینهای مجاور آنها، حمله کردند (همان ، ص ٧٣ به بعد، ترجمة انگلیسی ، ص ٤٠٣، پانویس ١). در ٩٣٩ حیدرمیرزا کوشید تا به لهاسا که آن را اورسنگ می نامید و بزرگترین معبدها در آن بود برسد، اما مجبور شد که پس از یک هفته به اَسکابْرَک عقب نشینی کند. اورسنگ احتمالاً همان کرسانگ مذکور در حدود العالم (ص ٣٢) است که در آنجا بتخانه های بزرگ برپا بود. اینکه کرسانگ جدا از لهاسا نام برده شده دلیلی بر یکی نبودن آن دو نیست ؛
حدودالعالم تماماً از منابع مکتوب گردآوری شده ، و اینکه یک نام اغلب به دو شکل در آن آمده ، نشان می دهد که از منابع گوناگون گرفته شده است . در ٩٥٥ حیدرمیرزا، که پس از ٩٤٧ حاکم کشمیر شده بود، با لداخ و بلتستان وارد جنگ شد.

از این توضیحات چنین برمی آید که بلتستان در سدة دهم جزو تبّت بوده و طبق تاریخ رشیدی (دوغلات ، ص ٧٥) «میان تبّت و بلور» قرار داشته ، اما هنوز سرزمینی مسلمان نشین نبوده است .

در نیمة دوم سدة دهم اسلام در تبّتِ خرد نیرویی سیاسی شده بود. علی میر شیرخان ، فرمانروای کاپولو ، کل بلتستان را زیر سیطرة خود درآورد، و این سرزمین از وجود بتها و دیگر آثار آیین بودا پاک شد. او بعدها لداخ را نیز، البته به طور موقت ، فتح کرد. شیرخان بنیانگذار اسکاردو ، پایتخت بلتستان ، نیز بود. در تاریخ رشیدی (ص ٢٧٦) ذکر شده که اسکاردو معبری در راه کشمیر بوده و دیگر وجود ندارد. بلتستان تنها سرزمین مسلمان با سکنة تبّتی باقی ماند و از ١٢٥٧ جزو کشمیر شد. گفته می شود که آثاری تاریخی به زبان بلتیها وجود دارد. آنان از خطی استفاده می کنند که گمان می رود پیدایش آن از روزگار پذیرش اسلام باشد. حروف این خط که احتمالاً اصل تبّتی دارد، اگرچه از عربی هم تأثیر پذیرفته است ، از چپ به راست نوشته می شود (گریرسن ، ج ٣، ص ٣٢ـ٣٣؛
فرانک ، ص ٨٩ ـ ٩٠). بلتیها از همان آغاز مذهب شیعه را پذیرفتند،

اما از بحرالاسرار محمود بن ولی (مندرج در > نشریة بخش خاورشناسی انجمن باستان شناسی امپراتوری روسیه < ، ج ١٥، ص ٢٣٥) درمی یابیم که در سالهای آغازین سدة یازدهم ، تسنن ، شاید فقط مدت کوتاهی ، مذهب غالب بوده است .

در ١٠٩٣ هنگامی که کلموکها (رجوع کنید به قلموق * ) بر تبّت مرکزی فرمان می راندند، خوجه آپاقِ مشهور که با خان اسماعیل (حک : ١٠٨١ـ١٠٩٣) جنگیده بود، به لهاسا رفت و از روی مجسمة عظیم بودا نام این شهر را «جوشهری » (شهرِ جو) گذاشت . قبر خوجه آپاق در کاشغر هنوز محترم شمرده می شود. بنا به تقاضای او دالایی لاما (در نسخة ترکی به شکل جمع : «دالایی لامالار») امان نامه ای به او داد تا نزد خانِ کلموک ، گلدن بوشوکتو ، برود. خان در رأس سپاهی که خوجه هم جزو آن بود، به کاشغریه هجوم برد. اسماعیل خان دستگیر شد و حکومت آنجا به خوجه داده شد (هارتمان ، ج ١، ص ٢١٠، ٢١٢، ٣٢١، ٣٢٦؛
> نشریة بخش خاورشناسی انجمن باستان شناسی امپراتوری روسیه < ، ج ١٥، ص ٢٥٠).

منابع :
(١) ابن خرداذبه ؛
(٢) ابوریحان بیرونی ، آثار الباقیة ؛
(٣) ( عبدالملک بن محمد ثعالبی ، لطائف المعارف ، ترجمة علی اکبر شهابی خراسانی ، مشهد ١٣٦٨ ش ؛
(٤) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، با مقدمة بارتولد و حواشی و تعلیقات مینورسکی ، ترجمة میرحسین شاه ، کابل ١٣٤٢ ش ؛
(٥) رشیدالدین فضل اللّه ؛
(٦) محمدحیدر دوغلات ، تاریخ رشیدی ، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة انستیتو ابوریحان بیرونی (تاشکند)، ش ١٤٣٠، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٧) طبری ، تاریخ (بیروت ) ) ؛
(٨) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، چاپ افست تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٩) ( مسعودی ، مروج (بیروت )؛
(١٠) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، یا، تاریخ ایران و اسلام ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١١) یاقوت حموی ؛
(١٢) یعقوبی ، البلدان ، همو، تاریخ ) ؛

(١٣) Benjamin of Tudela, The itinerary of Benjamin of Tudela , tr. M. N. Adler, London ١٩٠٧;
(١٤) E. Bretschneider, Mediaeval researches from eastern Asiatic sources , London ١٩١٠;
(١٥) E. Chavannes, Documents sur les Tou-kiue ) Turcs ) occidentaux , St. Petersburg ١٩٠٣;
(١٦) [Muh ¤ammad H ¤ayder Du ¦g ¢h ¢la ¦t, Tarikh-i-Rashidi , Engl. trans. by E. Denison Ross, Delhi ١٩٩١];
(١٧) D. M. Dunlop, "Arab relations with Tibet in the eighth and early ninth centuries A. D"., Isla ªm Tetkikleri Enstitدsد Dergisi , V (١٩٧٣);
(١٨) A. Francke, A history of Western Tibet;
(١٩) Grierson, Linguistic survey of India ;
(٢٠) R. Grousset, L'empire des steppes , ٤ Paris ١٩٥١, Eng. tr. The empire of the steppes. A history of Central Asia , New Brunswick , N. J. ١٩٧٠;
(٢١) M. Hartmann, Der islamische Orient ;
(٢٢) Herrmann, "Issedoi", in PW , IX /٢ ;
(٢٣) Sharaf al-Zama ¦n T ¤a ¦hir Marwaz ¦â, Marvaz ¦âon China , the Turks and India , ed. and tr. Minorsky, London ١٩٤٢;
(٢٤) Marco Polo, The book of Ser Marco Polo the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East , translated and edited, with notes by Henry Yule, ١٨٧١, ٣rd. ed. by Henri Cordier, ١٩٠٣-١٩٢٠, repr., London ١٩٧٥;
W. Tomaschek, "Kritik der جltesten Nachrichten دber den Skythischen Norden", SBWAW , CXVI (١٨٨٨).

/ و . بارتولد و ک . ا. باسورث ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) /

تاریخ و اقوام جدید و معاصر تبّت . تبّت ــ که سکنة مسلمان ، آن را در فارسی یا اردو تِبَّت می نامند ــ منطقه ای فرهنگی در مرزهای هندوچین (میان ْ٢٧ تا ْ٣٨ عرض شمالی و ْ٧٤ تا ْ١٠٣ طول شرقی ) است . مردم آن به زبانهای تبّتی (از گروه زبانهای تبّتی ـ برمه ای ) سخن می گویند و پیرو فرقة دالایی لاما از آیین بودا هستند. امروزه این منطقه از نظر سیاسی تقسیم شده است . از یک سو تبّت اصلی ، فعلاً ایالت خودمختار تبّت در جمهوری خلق چین را تشکیل می دهد و از سوی دیگر در دو مسیر گسترده است : در مشرق و شمال شرقی ، تا ایالتهای چینی سچوان ، کانسو/ گانسو ، چینگهای و یونّان گسترش می یابد که در این نواحی نزدیک به دو میلیون سکنة تبّتی ، یعنی به تعداد سکنة منطقة خودمختار، زندگی می کنند؛
در سوی دیگر تا منطقه ای سیاسی امتداد دارد که بتناوب در دست مغولها و بعد در دست هند دورة بریتانیا بود، اما امروزه جدا شده است . صدها هزار تبّتی در این منطقه سکونت دارند. در مغرب ، در امتداد جبال قراقروم ، تبّتیها در شمال کشمیر زندگی می کنند و در دو منطقه ، یکی منطقة پاکستانی تماماً مسلمان و دیگری منطقة هندی با حدود ٤٨% مسلمان ، پراکنده شده اند. در جنوب ، در عرض رشته کوههای هیمالیا، منطقة فرهنگ تبّتی ، که یکسره بودایی باقی مانده است ، در شمال تا نپال * و بهوتان و دره های علیای هند از جمله سِکِّم ــ که در طرف دیگر این کشورها واقع است ــ گسترش می یابد.

سرزمین اصلی تبّت به کمک مغولان سده های نهم تا یازدهم / پانزدهم تا هفدهم ، و با اقتدار رهبری هم روحانی و هم دنیوی به نام دالایی لاما، رفته رفته به وحدت دست یافت . پس از ١١٣٢/ ١٧٢٠ عملاً چین بر آن سلطه داشت . انگلیس در پی لشکرکشی یانگهازبند در ١٣٢٢/ ١٩٠٤ نماینده ای سیاسی به لهاسا تحمیل کرد که تا ١٣٦٨ (١٣٢٨ ش )/ ١٩٤٩ در آنجا بود. در عمل ، تبّت در فاصلة میان اعلام جمهوری چین در ١٣٢٩/ ١٩١١، و به قدرت رسیدن ارتش سرخ در ١٣٦٨ (١٣٢٨ ش )/ ١٩٤٩، مستقل بود. حکومت کمونیستی چین استیلای خود را بر ایالت خودمختار تبّت در ١٣٣٨ش /١٩٥٩ گسترش داد که منجر به فرار دالایی لاما و دولتش و جمعی از نخبگان کشور به هند شد. چینیان برای تثبیت سلطة خود بر تبّت ، مهاجرنشینهای چینی بسیاری ایجاد کردند. آزارهای مذهبی ، بویژه در طی انقلاب فرهنگی ، فراوان بود و در مورد مسلمانها نیز اعمال می شد.

جامعة امروز تبّت ، در دل تبّت اصلی و نیز در اطراف آن ، در حد بالایی بودایی است . این جامعه به طور سنّتی عشیره ای است ، برخی کوچگر و برخی یکجانشین اند. ساختار این جامعه سلسله مراتبی است . یکی از ویژگیهای مهم این جامعه ، چند شوهری است که بخشی از یک نوع نظام اجتماعی را می سازد که «نظام خانه ها» خوانده می شود. «خانه » واحد اصلی است که مالکیتش تقسیم ناپذیر است ؛
برادرها ناگزیرند که پیرامون یک زوجه خانوادة واحدی تشکیل دهند تا بتوانند از این مالکیت بهره گیرند. این جامعة عامی را طبقه ای مذهبی پوشش می داد که نوعی جامعة روحانی متشکل از راهبان بود، راهبانی که داوطلبانه به عضویت درمی آمدند و جزو سلکهای مختلف قرار می گرفتند. این گروه حدود یک پنجم جمعیت بود.

در برابر این اکثریت بودایی ، اقلیت بسیار اندک مسلمانان تبّتی قرار دارد. این عنوان به چندین گروه مختلف اشاره دارد: در تبت اصلی ، مسلمانان بیشتر خارجی تبارند. در غرب ، در بلتستان و لَداخ ، می توان مسلمانانی با تبار و فرهنگ تبّتی یافت ؛
در شمال شرقی ، درون قلمرو چین ، هم تبّتیهای مسلمان و هم مسلمانانی با فرهنگ چینی هستند. مسلمانان را می توان به سه گروه تقسیم کرد: کشمیریها، چینیها و «غریب »ها.

کشمیریها، قدیمترین و شناخته شده ترین گروه اند. در تبّتی آنان را «خا ـ چه » (از خواجة فارسی به معنای تاجر و نیز شاید صوفی ) نامیده اند و این نام توسّعاً به همة مسلمانان نیز اشاره دارد. کشمیریها ابتدای ورود خود را به این سرزمین در زمان فرمانروایی دالایی لامای پنجم (١٠٥٢ـ١٠٩٣/ ١٦٤٢ـ١٦٨٢)، سازمان دهندة تبّت جدید، می دانند. به موجب روایتی شفاهی که در اوایل سدة چهاردهم / پایان نوزدهم گرد آمد، فردی به نام خیرالدین پس از مسابقة جادوگری با دالایی لاما اجازه یافت که مسلمانان را در تبّت مستقر کند. این روایت یادآور روایتهایی از کرامات خوجه آفاق / خوجه آپاق کاشغری مشهور است که به نوعی رقابت جادویی با دالایی لاما اشاره دارد. نخستین مبشران کلیسای کاتولیک رومی که وارد تبّت شده اند، به حضور بازرگانان مسلمان در لهاسا و شهرهای عمدة تبّت مرکزی و غربی از نیمة سدة یازدهم / هفدهم به بعد گواهی داده اند. این بازرگانان ، رقیب تاجران هندی و نپالی و ارمنی بودند. آنان گاهی مستقیماً از کشمیر از طریق لداخ می آمدند، اما بیشترشان جزو شبکة تاجرانی بودند که بین هند و چین تجارت می کردند. آنان پس از روانه شدن از بنارس و پَتْنه در هند، مهاجرنشینهایی در کاتماندو در نپال ، کوتی و گیانتسه و شیگاتسه و لهاسا در تبّت ، تا سینینگِ چین ایجاد کردند. حضور آنان در گارتاک ، در غرب تبّت هم گواهی شده است . آنان هم به تجارت کلان و هم خرد، مانند خرید و فروش لباس و زیورآلات ، اشتغال داشتند و به عنوان بانکدار برای صومعه ها نیز کار می کردند. در میان آنان سه قشر متمایز وجود داشت : اکثریت «زائیدة » تبّت که از خاندانهای قدیمی بودند و در بالاترین مرتبه قرار داشتند؛
پس از آن اقلیتی ثروتمند و متنفذ به نام «لادا ـ خا ـ چه » اهل لداخ که انحصار بسیار سودآورِ هدایتِ «لوپ ـ چاک » (کاروانهایی که هر سه سال یک بار خراج مهاراجة کشمیر را به دالایی لاما می رساندند) را در دست داشتند؛
گروه سوم سیرینگ ـ پا بودند که از مناطق دیگر هند آمده بودند و پایینترین قشر اجتماع به شمار می رفتند. کشمیریها از استقلال در ادارة مساجد و گورستانهای خود به نحو احسن بهره مند بودند، و همچنین در زمینة قضاوت ، مقامی اجتماعی به نام «گو ـ پا» یا «دپون ـ پو» مسئولیت داشت که حکومت دالایی لاما آن را به رسمیت شناخته بود و زیر نظر وزارت دارایی (رچیس ـ خان لاس خون ) قرار داشت . در ١٣٣٨ش /١٩٥٩ که چینیها دیگر بار بر چین مسلط شدند، شمار کشمیریها حداکثر چند هزار تن بود. سپس اغلب آنان به هند گریختند و خواستار ملیت هندی شدند که بی نتیجه ماند، سپس به عنوان مردمی فاقد تابعیت ، به اردوگاه پناهندگان در سرینَگَر کشمیر پیوستند که هنوز هم شمار زیادی از آنان در آنجا به سر می برند. آنانی که تحصیلات بیشتر یا موقعیت بهتری داشتند، شغلهایی در هند و پاکستان و عربستان سعودی پیدا کردند؛
چند صد تن در تبّت ماندند یا، در مواردی ، به تبّت بازگشتند و به نگهداری عبادتگاههای خود همت گماردند.

گروه دوم مسلمانان چینی اند که به آنها هو ـ پا ـ لینگ خا ـ چه می گویند و نام خود را از محلة زندگی خود در لهاسا یا بهتر گفته شود از «گیا (؟)خاچه » یا در نهایت از «هوئی »، اصطلاح عمومی در چین برای مسلمانان چینی زبان (رجوع کنید به چین * ، مسلمانان )، برگرفته اند. آنان مدعی اند که آغاز ورودشان سدة دوازدهم / هجدهم بوده است . حضور آنان در لهاسا و شیگاتسه و کنار راههای شمال شرقی منتهی به چین گواهی شده است . آنان به طور سنّتی سفره خانه داشتند یا قصاب بودند، زمینهایی هم در اختیارشان بود که در آن سبزی می کاشتند و چهارپایانی برای ذبح پرورش می دادند. آنان همچنین به رهبری هو ـ پا ـ لینگ دپون پو در مذهب و قانون استقلال داشتند و این شخص در برابر وزارت کشاورزی (سو ـ نام لاس خون ) مسئول بود. از آنجا که آنان شهروندان چینی به حساب می آمدند، در ١٣٣٨ ش / ١٩٥٩ ( در جریان شورش ضدچینی (رجوع کنید به د. فارسی ، ذیل مادّه ) ) ، در خانه های خود باقی ماندند. تعداد آنان در آن زمان نامعلوم است . آنچه می دانیم این است که از دهة ١٣٦٠ ش / ١٩٨٠ سیلی از مسلمانان چینی به تبّت سرازیر شده است . در واقع ، مسلمانان غرب چین با بهره گیری از آزادی اقتصادی در اقتصاد تبّت سرمایه گذاری کرده اند؛
امروز بر پایة برآورد حداقلی ، ٠٠٠ ، ٥ مسلمان چینی ، تنها در خود شهر لهاسا هستند (برخی مقامات این رقم را ٠٠٠ ، ٢٠ تا ٠٠٠ ، ٣٠ تن ذکر کرده اند).

این تاجران جدید با مسلمانان قدیم چینی بدشواری کنار آمدند، با جمعیت بودایی نیز، که این تاجران را افرادی فرصت طلب می دانستند، روابط پرتشنجی داشتند. گروه جالب توجه و کم تعداد سوم که از لحاظ اجتماعی فرودست تلقی می شدند، «غریب »ها (در اینجا به معنای فقیر) بودند. در سدة سیزدهم / نوزدهم شمارشان زیاد بود، اما در ١٣٣٨ ش / ١٩٥٩ فقط دوازده خانوار از آنها باقی مانده بود. آنان از دولت تبّت کمک مالی سالانه دریافت می کردند. این مسلمانان ــ که با زندگی تبّتی سازگار شده و اغلب با زنان تبّتیِ مسلمان شده ازدواج کرده بودند و به تبّتی همچون زبان مادری خود سخن می گفتند ــ آداب و رسوم تبّتی را پذیرفته بودند، اما به سبب اعتقاد به شرع اسلام ، چند شوهری را رد می کردند. جماعتهای مسلمان در حکومت دالایی لاما، در مذهب و قانون ، استقلال داشتند و به طور رسمی در کاخ دالایی لاما، هنگام مراسم سال نو حاضر می شدند. به طور کلی بیشتر بوداییان تا حد زیادی با این مسلمانان مدارا می کردند. پس از ١٣٣٨ ش / ١٩٥٩ این جماعتهای مسلمان ، ثروتمند شده اند؛
امکانات مسلمانان کشمیری کاهش یافته و امکانات مالی مسلمانان چینی رو به افزایش است .

منابع :
(٢٥) ابوبکر امیرالدین تبتی ندوی ، تبت اور تبتی مسلمان ، لکهنو ١٩٧٩؛
(٢٦) ( د. فارسی ) ؛

(٢٧) B. N. Aziz, Tibetan frontier families. Reflections on three generations of D'ing-ri , Delhi ١٩٧٨;
(٢٨) L. Deshayes, Historie du Tibet , Paris ١٩٩٧;
(٢٩) H. Didier, Les Portugais au Tibet: les premiةres relations jةsuites ) ١٦٢٤-١٦٣٥ ), Paris ١٩٩٦;
(٣٠) P. Dollfus, "The history of Muslims in central Ladakh", The Tibet journal , XX /٣ (١٩٩٥), ٣٥-٥٨;
(٣١) idem, Lieu de neige et de genإvriers. Organisation sociale et religieuse des communautإs bouddhistes du Ladakh , Paris ١٩٨٩;
(٣٢) EI ١ , s.v. "Tibet" (by W. Barthold);
Fang Jiangchang, "Research on the Huis and their mosques in Tibet and on the spread and influence of Islam in Tibet"

(٣٣) ( در بارة مسلمانان چینی تبّت ) , Tibet studies , (Lhasa), no. ٢ (١٩٨٩), ٢٠٢-٢٢٢;
(٣٤) M. Gaborieau, "Pouvoirs et autoritإ des soufis dans l'Himalaya", in Prإtrise, pouvoirs et autoritإ en Himalaya , ed. V. Bouillier and G. Toffin, Paris ١٩٨٩, ٢١٥-٢٣٨;
(٣٥) idem, Rإcit d'un voyageur musulman au Tibet , Paris ١٩٧٣, ١٤-٣٠;
(٣٦) K ¢h ¢w a ¦ ¢d ¢j ¢a G ¢h ¢ula ¦m Muh ¤ammad, Rإcit d'un voyageur musulman au Tibet , ed., tr. and comm. Gaborieau, Paris ١٩٧٣ (سرگذشتنامة خودنوشت یک بازرگان مسلمان نپالی ) ;

D. C. Gladney, Muslim Chinese, ethnic nationalism in the People's Republic , Cambridge, Mass. and London ١٩٩١

(٣٧) (شامل مطالبی در بارة فرهنگ مسلمانان تبّت ) ;
(٣٨) N. Grist, "Muslim kinship and marriage in Ladakh", in Anthropology of Tibet and the Himalaya , ed. C. Ramble and M. Brauen, Zurich ١٩٩٣, ٨٠-٩٢, idem, "Muslims in western Ladakh, The Tibet journal , XX /٣ (١٩٩٥), ٥٩-٧٠;
(٣٩) C. Jest, Kha-che and Gya Kha-che. Muslim communities in Lhasa ) ١٩٩٠ ), ٨-٢٠;
(٤٠) Khace Phalu's advice on the art of living , tr. Dawa Norbu, Delhi ١٩٩٤ (در بارة تأثیر ادبی مسلمانان بویژه سعدی شاعر ایرانی ) ;
(٤١) C. Moevus, " The Chinese Hui Muslims' trade in Tibetan areas" (شامل مطالبی در بارة فرهنگ مسلمانان تبّت ) , The Tibet journal , XX /٣ (١٩٩٥), ١١٣-١٢٣;
(٤٢) L. Petech, Aristocracy and government in Tibet, ١٧٢٨-١٩٥٩ , Rome ١٩٧٣;
(٤٣) Prince Peter of Greece and Denmark, "The Moslems of Central Tibet", in Royal Central Asian journal ., XXXIX /٣-٤ (١٩٦٢), ٢٣٣-٢٤٠;
(٤٤) Abdul Wahid Radhu, Caravane tibإtaine , Paris ١٩٨١;
(٤٥) G. Samuel, Civilized shamans: Buddhism in Tibetan societies , Washington D. C. ١٩٩٣;
(٤٦) T. Shakapa, Tibet: a political history , New Haven ١٩٦٧;
(٤٧) D. Snellgrove and H. E. Richardson, A cultural history of Tibet , ٢ Boston and London ١٩٩٥;
(٤٨) S. Srinivas, "Conjunction, parallelism and cross-cutting ties among the Muslims of Ladakh", The Tibet journal , (Dharamsala-Delhi) XX /٣ (١٩٩٥), ٧١-٩٥;
(٤٩) R. A. Stein, La civilisation tibإtaine , ٢ Paris ١٩٨١, Eng. tr. Tibetan civilization , London ١٩٧٢;
(٥٠) "Tibetan Muslim refugees in Kashmir", Tibetan review , Delhi (May ١٩٧٦), ١٥-١٧;
(٥١) Tibetan Muslims , ed. Gaborieau, special no. of The Tibet journal , XX /٣ (١٩٩٥);
(٥٢) T. Tsering, "The advice of the Tibetan Muslim ، Phalu , . A preliminary discussion of a popular Buddhist /Islamic literary treatise". in Tibetan review , (February ١٩٨٨), ١٠-١٥, (March ١٩٨٨), ١٨-٢١;
C. Wessels, Early

Jesuit travellers in Central Asia , The Hague ١٩٢٤

(٥٣) (شامل گزارشهای مبلّغان مذهبی در بارة مسلمانان تبّت ) ;
T. Zarcone, "Soufis d'Asie centrale au Tibet aux XVI e et XVII e siةcles",

, (شامل مطالبی در بارة فرهنگ مسلمانان تبّت و نیز شرح ملاقات خوجه آفاق با دالایی لاما)،

(٥٤) Cahiers d'Asie centrale , Tashkent-Aixen -Provence, I - II (١٩٩٦), ٣٢٥-٣٤٤.

/ م . گابوریو ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) /