خسروى ، خسروى، آبادى مرزى در مغرب ايران، در استان كرمانشاه.

آبادى خسروى در مغرب استان كرمانشاه در حدود بيست كيلومترى جنوب‌غربى شهر قصرشيرين* قرار دارد و مركز دهستان الوند در بخش مركزى شهرستان قصرشيرين است (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ذيل «استان كرمانشاه»؛ نقشه راهنماى استان كرمانشاه). اين آبادى در ارتفاع ٢٥٠ مترى از سطح دريا، در دشتى قرار دارد كه فلات ايران را به جلگه بين‌النهرين پيوند مى‌دهد و ميان قصرشيرين و شهر خانقين (در عراق) گسترده است (رجوع کنید به جعفرى، ج ٣، ص٤٧٠؛ اطلس راههاى ايران، ص ٤٦ـ٤٧). رود الوند يا آب حُلْوان در جنوب خسروى، پس از مشروب ساختن آباديهاى دهستان الوند، بخشى از مرز ايران و عراق را تشكيل مى‌دهد و با نام حلوان وارد خاك عراق مى‌شود (جعفرى، ج ٢، ص١١٠؛ افشين، ج ٢، ص ٢٢٧ـ٢٢٨).

اعتبار خسروى به جايگاه مواصلاتى و گذرگاهى آن ميان فلات مرتفع ايران و جلگه پست بين‌النهرين در قديم و نقش سوق‌الجيشى آن در سرحدّ خاك ايران و عراق در سده اخير است. اين آبادى در مسير يكى از قديم‌ترين راههاى بازرگانى كشور قرار دارد كه از گذشته محل عبور مسافر و كالا بوده است (رجوع کنید به پاطاق*). قدمت خسروى به درستى روشن نيست اما مشخص است كه از دوره صفوى به آن توجه جدّى شده است.

در دوره صفوى، كاروان‌سراى شاه‌عباسى در محل آبادى احداث شد (سبحانى، ص ٥١). در دوره قاجار نيز كاروان‌سراى ديگرى روبه‌روى كاروان‌سراى شاه‌عباسى به نام بانى آن، عليمردان‌خان (احتشام‌الملك)، احداث شد (همان، ص ٥٢). خسروى در زمان ناصرالدين‌شاه، كچل‌كچل يا كچل‌كچلان نام داشته و مهم‌ترين معبر ايران براى ورود به خاك عراق بوده است (رجوع کنید به سلطانى، ج ١، ص ٥٤١؛ سبحانى، همانجا). در اوايل دوره پهلوى، مهندس حسين على‌خان هندسى (متوفى ١٣١١ش) ساختمان گمرك آنجا را بنا كرد (سلطانى، ج ١، ص ٢٨١ـ٢٨٢، ٥٤١) كه بر توسعه خسروى تأثير نهاد. در دهه ١٣٣٠ش، بناهاى مهم دولتى و دفاتر نمايندگان شركتهاى باربرى در آن قرار داشت؛ در همين دوره خسروى ١٥٠ سكنه داشت كه به فارسى و كردى سخن مى‌گفتند و كشاورزى ديم و توليدات دامى داشتند (رزم‌آرا، ج ٥، ص١٦٠ـ١٦١).

با آغاز جنگ عراق با ايران*، خسروى و پاسگاههاى مرزى مجاور آن در مهر ١٣٥٩ به اشغال عراقيها درآمد (پورشفيع، ص ١٤؛ بمو: خاطرات شناسايى منطقه قصر شيرين و ذهاب، ص ٩٥) اما در ١٣٦٠ش آزاد شد (رجوع کنید به سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، ص ٥٥). با خاتمه جنگ در ١٣٦٧ش، خسروى محل تبادل اسراى جنگى شد و نخستين گروه اسرا از آنجا به كشور بازگشتند (دروديان، ص ٢٨٣ـ٢٨٤). گمرك خسروى كه در جنگ از بين رفته بود، در ١٣٧٧ش در محل فعلى احداث (رجوع کنید به گمرك استان كرمانشاه، ١٣٨٩ش) و در ١٣٨٥ش سومين گمرك كشور در جابه‌جايى كالا به خارج از كشور شد (گمرك جمهورى اسلامى ايران، ١٣٨٩ش). در دهه‌هاى اخير، خسروى با برخوردارى از پايانه بين‌المللى و بزرگراه از يك سو و نزديكى به شهرهاى كاظمين و نجف و كربلا عراق از سوى ديگر، مورد توجه بيشترى قرار گرفته است (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، ص ٤٦ـ٤٧).

منابع :
(١)اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٧ش؛
(٢) يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران ١٣٧٣ش؛
(٣) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٤) بمو: خاطرات شناسايى منطقه قصرشيرين و ذهاب، به روايت احمد استادباقر و ديگران، تهيه و تدوين اصغر كاظمى، تهران: سازمان تبليغات اسلامى، حوزه هنرى، ١٣٧٩ش؛
(٥) عبداللّه پورشفيع، بازسازى و جغرافياى شهرى قصرشيرين، ]تهران [١٣٧٤ش؛
(٦) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) محمد دروديان، پايان جنگ: بررسى و تحليل رويدادهاى سياسىنظامى جنگ از عمليات والفجر ١٠ تا اشغال كويت، تهران ١٣٨٠ش؛
(٨) رزم‌آرا؛
(٩) نريمان سبحانى، شهر باستانى قصرشيرين، كرمانشاه ١٣٨٠ش؛
(١٠) سپاه پاسداران انقلاب اسلامى. مركز مطالعات و تحقيقات جنگ، اطلس جنگ ايران و عراق: فشرده نبردهاى زمينى، ٣١ شهريور ١٣٥٩ ـ ٢٩ مرداد ١٣٦٧، تهران ١٣٧٩ش؛
(١١) محمدعلى سلطانى، جغرافياى تاريخى و تاريخ مفصل كرمانشاهان (باختران)، ج ١، تهران ١٣٧٠ش؛
(١٢) گمرك استان كرمانشاه، ١٣٨٩ش.

Retrieved Aug. ٢٨, ٢٠١٠, from http://www.Kermanshah- Customs.ir/index.aspx?siteid=١&pageid=١٣٧.
(١٣) گمرك جمهورى اسلامى ايران، ١٣٨٩ش.

Retrieved Aug.٢٨, ٢٠١٠, from http:// www.irica. gov.ir/ Persian/ News/ News.aspx.
(١٤) نقشه راهنماى استان كرمانشاه، مقياس تقريبى ٠٠٠ ،١:٦٨٩،تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٦ش.
/ على‌اكبر نجفى‌كانى /