دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٨١
بزرگ علی مارهْرَوی ، از قاضیان و مبلّغانِ اسلام و مدرسان حنفی شبه قاره در قرن سیزدهم . پدرش حسن علی مارهروی از اخلاف خواجه حسن افغان ملتانی (متوفی ٦٩٠) بود. بزرگ علی در مارهَره (هندشمالی ) متولد شد. تحصیلات مقدّماتی را در همانجا گذراند و سپس در لکهنو و کلکته و دهلی نزد استادانی ، چون مولوی رستم علی (متوفی ١٢٤١)، مولانا حیدرعلی تَوْنکی (متوفی ١٢٧٢)، شاه عبدالعزیز دهلوی * (متوفی ١٢٣٩)، و شاه رفیع الدین دهلوی * (متوفی ١٢٣٣) فقه و حدیث و ریاضی خواند. مدتی در کلکته و اکبرآباد (آگرة کنونی ) به تدریس اشتغال داشت . بعدها در علیگره به شغل قضا پرداخت و، در همان حال ، به تدریس در مدرسة نواب ثابت خان (متوفی ١١٤٣) نیز ادامه داد. از میان شاگردان برجستة او
مولوی عبدالجلیل (متوفی ١٢٧٣)، مفتی عنایت احمد (متوفی ١٢٧٩) و مفتی محمد لطف اللّه (متوفی ١٣٣٤) را می توان
نام برد. بزرگ علی ، پس از چندی ، از سمت قضا استعفا کرد
و، به درخواست نوّاب وزیرالدوله ، والی ایالت تَوْنْک (١٢٥٠ـ١٢٨١)، شغل قاضی القضاتی آن ایالت را برعهده
گرفت و تا پایان عمر بدان پرداخت تا در ١١ شوال ١٢٦٢ درگذشت و در یکی از شهرهای تونک به نام سرونج به خاک سپرده شد.
فعالیتهای بزرگ علی در ردّ مسیحیت یاد کردنی است . وی در این باب سه رسالة فارسی به نام العجالة النافعة ، اثبات الحق و بشارات فارقلیط تألیف کرد. از تألیفات دیگر او، دیوان فارسی ، با تخلص «شوق »، و رسالة شرح معما در دست است . از او کتابخانه ای با گنجینة گرانبها به یادگار مانده و این گنجینه اکنون به دانشگاه اسلامی علیگره منتقل شده است .
منابع :
(١) آفتاب رای لکهنوی ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ حسام الدین راشدی ، اسلام آباد ١٣٥٥ـ١٣٦١ ش ، ج ١، ص ٣٦٤؛
(٢) محمد زبیر، «مولوی بزرگ علی زبیری مارهروی »، العلم (ژانویه ـ مارس ١٩٧٣)، ص ٤١ـ٤٤؛
(٣) محمد حبیب الرحمان خان شروانی ، استاذالعلماء ، علیگره ١٩٣٧، ص ٥ ـ ٨؛
(٤) احمدعلی خان شوق ، تذکرة کاملان رامپور ، دهلی ١٩٢٩، ص ١٤١؛
(٥) عبدالقادرخان ، وقایع عبدالقادرخانی ، چاپ محمد ایوب قادری ، کراچی ١٩٦٠، ج ١، ص ٧٦؛
(٦) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، نزهة الخواطر ، حیدرآباد ١٩٦١، ج ٧، ص ٩٨ـ٩٩؛
(٧) سلیمان ندوی ، حیات شبلی ، اعظم گره ١٩٤٣، ص ٢٩٩؛
(٨) Aligarh Muslim University.Maulana Azad Library, Catalogue of Manuscripts in the Maulana Azad Library, Habib Ganj collection, Persian, Compiled by M. H. Razvi and M. H.Qaisar Amrohvi, Aligarh ١٩٨١- ١٩٨٥, vol. I, part I, ٢٣٠, part II, ١٨٠, ٢٧٤.
/ معین الدین عقیل /