دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٤٤٤
خَضِربن نصر، ابوالعباس اِرْبِلى، ، مفسر و فقيه شافعى قرن پنجم و ششم. محل تولد او دانسته نيست، اما به اربيل (شهرى در عراق، سابقآ اِرْبِل) منسوب است (رجوع کنید به سمعانى، ج ١، ص ١٠٥؛ ياقوت حموى، ج ١، ص ١٨٦ـ١٨٧). ابنعساكر (ج ١٦، ص ٤٤٩) دربارۀ تاريخ تولد خَضِر، به گفتهاى از خود او استناد كرده كه سال ولادتش را ٤٧٨ حدس زده است.
خضر براى تحصيل به بغداد رفت و نزد استادانى چون شمسالدين اِلْكيا هَرّاسى* (متوفى ٥٠٤) و ابوبكر محمدبن احمد شاشى (متوفى ٥٠٧) فقه آموخت و سپس به اربل بازگشت (ابنعساكر، همانجا؛ ابنقاضى شهبه، ج ٢، ص ٩) و مدرسه ربض را تأسيس كرد.
ابومنصور سرفتكين (قائم مقام حاكم اربل) نيز در ٥٣٣ مدرسۀ قلعه را، به سبب ورود او، تأسيس كرد. خضر تا پايان عمر در اين دو مدرسه به تدريس پرداخت. او را اولين مدرّس اربل دانستهاند (ابنمستوفى، ج ٢، ص ٧٨؛ ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧؛ عزاوى، ص ٦٩ـ٧٠). از جمله شاگردان او، عثمانبن عيسى هذبانى مارانى (شارح المهذّب) و ابوالقاسم نصربن عقيل بن نصر بودند (ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧ـ٢٣٨؛ صفدى، ج ١٣، ص ٣٣٨؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٦). خضر پسرى بهنام نصر داشت كه عالم شافعى بود و تصانيفى در فقه و حديث، چون حجةالوداع، داشت (رجوع کنید به حاجيخليفه، ج ١، ص ٧١٥؛ بغدادى، ج ٢، س ٤٩١).
خضر در ٥٦٧ در اربل درگذشت و در مدرسۀ خود، ربض، به خاك سپرده شد (ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٨؛ سبكى، ج ٧، ص ٨٣؛ ابن قاضى شهبه، ج ٢، ص١٠). پس از او، برادرزاده و شاگردش، ابوالقاسم نصربن عقيل، تدريس در مدرسۀ ربض را برعهده گرفت (ابنمستوفى، همانجا؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٧).
خضربن نصر را يكى از بزرگان فقه شافعى، عالم به فرايض و علم خلاف، مفسرى توانا و محدّثى ثقه دانسته و زهد و پارسايى او را ستودهاند (ابنعساكر، همانجا؛ ابنخلّكان، ج ٢، ص ٢٣٧؛ اسنوى، ج ١، ص ٦٦).
گفتهاند خضر آثار بسيارى در تفسير و فقه و حديث تأليف كرده بوده (رجوع کنید به ابنخلّكان، همانجا؛ ابنقاضى شهبه، ج ٢، ص ٩)، اما در منابع، فقط به دو اثر وى اشاره شده است: يكى كتابى مشتمل بر ٢٦ خطبه رسول اكرم به همراه سلسلۀ اَسناد آنها؛
و ديگرى، مجموعه احاديثى در فضائل صحابه، بدون ذكر سند (ابنعساكر؛
صفدى؛
يافعى، همانجاها).
منابع :
(١) ابنخلكان؛
(٢) ابنعساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠٠؛
(٣) ابنقاضى شهبه، طبقات الشافعية، چاپ حافظ عبدالعليمخان، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابنمستوفى، تاريخ اربل، چاپ ساميبن سيدخماس صقار، بغداد ١٩٨٠؛
(٥) عبدالرحيمبن حسن اسنوى، طبقات الشافعية، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، در حاجيخليفه؛
(٧) حاجيخليفه؛
(٨) عبدالوهاببن على سُبكى، طبقات الشافعية الكبرى، چاپ محمود محمدطناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(٩) سمعانى؛
(١٠) صفدى؛
(١١) عباس عزاوى، اربل فى مختلف العصور، تحقيق محمدعلى قرهداغى، بغداد ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(١٢) عبداللّهبن اسعد يافعى، مرآةالجنان و عبرة اليقظان، بيروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(١٣) ياقوت حموى.
/ مسعود نيكخواه دلشاد /
تاریخ انتشار اینترنتی: ٦/٩/١٣٨٧